दास्य भक्तीचे सर्वोत्तम उदाहरण

 

श्री ज्ञानराज माणिकप्रभु म्हणतात की हनुमान म्हणजे दास्य भक्तीचे सर्वोत्तम उदाहरण.
हनुमानाच्या मुखी सतत रामनाम असते, श्री रामाच्या सेवेत तो सर्वकाळ तत्पर असतो. त्याचे हृदय रामाच्या स्वरूपाने, रामभक्तीने ओतप्रोत भरले आहे.
हा नामजप, हा सेवाभाव, ही निष्काम भक्ति आपण काही अंशी जरी स्वतः मधे उतरवू शकलो, तर अध्यात्म मार्गावर आपली निश्चितच खूप प्रगती होईल.
नाम कुणाचे घ्यावे, तर आपल्या आराध्याचे. आणि श्री गुरु संप्रदाया मध्ये म्हटल्या प्रमाणे “जो स्थापी सकलमता, तीची गा अभिमानी देवता, गुरु उपासना कुल देवता, सर्वहि भक्ता श्री माणिक”. त्यामुळे चालता, बोलता, उठता, बसता, कोणतेही काम करत असताना, सर्वकाळ माणिक नामाचा जप आपण अंतरी चालू ठेवावा. असे नामस्मरण म्हणजे पथ्य, पण आपला भवरोग इतका बळावलेला आहे की गुरूमंत्र रूपी औषध सुद्धा नित्य नेमाने आपण घेत राहिले पाहिजे. ही शिकवण सुद्धा सद्गुरु ज्ञानराज महाराजांचीच.

आणि म्हणूनच भवजल डोहातून तारून नेणाऱ्या प्रभुच्या नाविक शक्तीची ओळख दाखविणाऱ्यां आपल्या सद्गुरुची मूर्ती आपण मनात तितकीच जपली पाहिजे, जितकी साक्षात श्री प्रभुची, जितकी हनुमानाने श्री रामाची.
हळू हळू मग “एकं सद्विप्रा बहुधा वदंति” ह्याची खात्री पटून आपल्याला गणपती, विष्णू, महेश आणि आपले प्रभु ह्यांच्यात काही भेदच नाही, ही अनुभूति होते. आणि हा विश्वास सुद्धा दृढ होतो की आपल्या सद्गुरूंच्या रूपाने साक्षात श्री प्रभूंचेच दर्शन ह्याची देही ह्याची डोळा आपल्याला होत आहे.

महाराज म्हणतात की सगूण भक्तिची ही पायरी ओलांडून आपण निर्गुण उपासनेच्या पायरीवर पोहोचायला हवे, जिथे “देवा भक्ता मुळी भेदचि नाही” हा प्रत्यय आपल्याला.
प्रभुंच्या कृपेने, आणि श्री महाराजांच्या शुभाशीर्वादाने आपल्याला सर्वांना हा प्रत्यय लवकरच होवो हीच प्रार्थना मारुती रायाच्या चरणी.

माणिक माणिक जप कर मूरख
ज्यों हनुमंत जपे राम नाम हैं
श्रीगुरु मंत्र तू जप ले मूरख
ज्यों हनुमंत जपे राम नाम हैं

श्री माणिक छवि हृदय बसा ले
ज्यों हनुमंत अंतर मो राम हैं
श्रीगुरु मूर्ति हृदय बसा ले
ज्यों हनुमंत अंतर मो राम हैं

जय माणिक जयघोष करे जा
ज्यों हनुमंत जयकारे राम हैं
श्रीगुरु गुन धुन नित गाये जा
ज्यों हनुमंत जयकारे राम हैं

हर माणिक औ’ हरी माणिक है
माणिक समझ हनुमंत के राम हैं
श्रीगुरु सगुणाकृति माणिक हैं
माणिक समझ हनुमंत के राम हैं

चिन्माणिक सन्माणिक तू बन जा
ज्यों अभिन्न हनुमंत – राम हैं
श्रीगुरु वाणी सदा स्मरत जा
के अभिन्न हनुमंत – राम हैं

ज्ञानप्रबोध भाग सातवा

वेदांत सप्ताह महोत्सव – २०२२,

ज्ञानप्रबोध वेदांत शिक्षा शिविर – दिवस सातवा

आधी श्रीगुरूपरंपरेचा जयजयकार ।
नंतर भगवद्गीतेसी नमस्कार ।
गीतायज्ञाच्या पूर्णाहूतीस तयार ।
ज्ञानराजा होतसे ॥१॥

गीता म्हणजेच मधूर गीत ।
परमात्म्याच्या मुखातून उपजले साक्षात ।
वर्णिले अगदी कमीतकमी शब्दांत ।
गीतेस ठासवा हृदयात ॥२॥

कर्माशिवाय नाही भक्तीयोगाची पात्रता ।
भक्तीशिवाय नाही ज्ञानयोगाची योग्यता ।
ज्ञानायोगानेच होई मुक्तीची सिद्धता ।
रहस्य समजावितसे ज्ञानराजा ॥३॥

प्रभुपरमात्मा आहे जरी अरूप ।
उलगडवून दाखवितसे त्याचे स्वरूप ।
रसाळ वाणीने समाधान ज्ञानगुरूभूप ।
करीतसे समस्त भक्तांचे ॥४॥

अरूपातूनच सर्व रूपे साकारतात ।
नाम-रूपात होई परमात्मा सीमित ।
परी प्रभुपरमात्मा तो भेदरहित ।
ॐ तत् सत् नाम जयाचे ॥५॥

वैदिक सिद्धांतांस मानती जे जन ।
शास्त्रसंम्मत तप, यज्ञ आणि दान ।
प्रथम करोनि ॐ काराचे उच्चारण ।
प्रारंभ करीती विधीसी ॥६॥

ॐ हेच सर्व मंत्रांचे आदिबीज ।
ॐकारातूनच सृष्टीचे झाले उपज ।
समजावितसे ॐकारस्वरूप सहज ।
चारी वेदही ॐकाराचे आख्यान ॥७॥

जगताचा अनुभव तीन अवस्थेतून ।
जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्तीतून ।
जीव अनुभवतो त्या त्या जाणिवेतून ।
भेदाभेद निरूपण ॥८॥

विश्व म्हणती जागृतावस्था अभिमानी ।
तैजस म्हणती स्वप्नावस्था अभिमानी ।
प्राज्ञ म्हणती सुषुप्ती अवस्थाभिमानी ।
व्यक्तीगत स्तरावरील अनुभव ॥९॥

अ निघे तो नाभीतून ।
ऊ प्रकटे हा हृदयातून ।
म झंकारे ओठ मिटून ।
ॐकारातच जागृतीस्वप्नसुषुप्ती ॥१०॥

दोन ॐ कारातील शांतीस ।
दोन ॐ कारातील मौनास ।
तुरीया अवस्था म्हणावे तीस ।
तेच परमात्म्याचे स्वरूप ॥११॥

भागवतचे पारायण वेदांत सप्ताहात ।
रासक्रिडा त्यात खासकरून अंतर्भूत ।
दोन गोपींमध्ये एक कृष्ण खेळत ।
दोन ॐकारातील तोच परमात्मा ॥१२॥

विष्णू प्रकटे अ मधून ।
शिव प्रकटे ऊ मधून ।
ब्रह्मा प्रकटे म मधून ।
दत्तात्रेय स्वरूप ॐकार ॥१३॥

तत्‌ नावाने परमात्म्यास स्मरून ।
यज्ञ-तप-दान इत्यादि क्रिया करून ।
मनी कुठलीही इच्छा न धरून ।
करीती कर्मे मोक्षार्थी ॥१४॥

वर्तुळात छोटे वर्तुळ काढून ।
छोट्या वर्तुळास जग मानून ।
मोठ्या वर्तुळास परमात्मा समजून ।
तत् स्वरूप समाजावितसे ॥१५॥

जेथे दाखविणे श्रेष्ठत्व ।
आणि परमात्म्याचे अस्तित्व ।
प्रकटीकरण जेथे प्रशस्त ।
सत् शब्दप्रयोग होतसे ॥१६॥

यज्ञ, तप, दानातील स्थिती ।
परमात्म्यासाठी जी कर्मे करती ।
सत् शब्द त्यासच म्हणती ।
जाणावे निश्चये ॥१७॥

शेवटचा श्लोक सतराव्या अध्यायाचा ।
श्रद्धासंबंध उपक्रम आणि उपसंहाराचा ।
आतील मजकूर ह्यातील सामंज्यसाचा ।
उत्तम व्याख्र्यान अध्यायाचे ॥१८॥

श्रद्धेशिवाय केलेले होम हवन ।
तैसेच तप आणि दिलेले दान ।
आणि काही शुभकार्य असेन ।
सर्वही ते असत्‌ ॥१९॥

त्याचे फळ ना इहलोकात ।
ना मिळे परलोकात ।
असत् कर्माची परीणीती दुःखात ।
ज्ञानराज समजावीत ॥२०॥

अत्यंत श्रद्धापूर्वक कार्याचे निर्वहन ।
सात्विक आहार-यज्ञ-तप-दान ।
आदी अंती परमात्म्याचे नामस्मरण ।
सकल कार्यांत साधिजे ॥२१॥

सतराव्या अध्यायाचे समजावोनी सार ।
तदनंतर करोनि श्रीकृष्णाचा जयजयकार ।
वेदांत सप्ताहाचा करोनि उपसंहार ।
ज्ञानामृत पाजविले ॥२२॥

अनुपम सप्ताह सोहळा वेदांत ।
द्वैतभावनेचा करी समूळ अंत ।
अद्वैतभाव प्रकटवी सकल हृदयांत ।
ज्ञान मार्तंड तळपतसे ॥२३॥

संपूर्णम्

ज्ञानप्रबोध भाग सहावा

वेदांत सप्ताह महोत्सव – २०२२,

ज्ञानप्रबोध वेदांत शिक्षा शिविर – दिवस सहावा

आधी श्रीगुरूपरंपरेस वंदून ।
नंतर भगवद्गीतेसी नमून ।
आधीची उजळणी करून ।
गीतायज्ञ धडाडला ॥१॥

दान, तप, यज्ञ ।
हेच मानवाचे कर्तव्य ।
पवित्र करूनि धन्य ।
मानवा करीतसे ॥२॥

पंचभूत यज्ञातील शेष ग्रहण ।
करूनि देहाचे करावे समाधान ।
स्वतःपुरता शिजवून करिता भक्षण ।
पाप भक्षिल्यासमान होय ॥३॥

दानाचे प्रकरण चालवित ।
अनंत फायदे गिनवित ।
उदाहरणे देई अपरिमीत ।
ज्ञानराजा गुरूसार्वभौमा ॥४॥

अज्ञान, लोभ, मोह, कंजुषपणाचे क्षालन ।
प्रकृतीबरोबरची समरसता अनुभवे जाण ।
सामाजिक न्यायासही हेच कारण ।
फायदे अनेक दानाचे ॥५॥

दानात दान अन्नदान ।
सर्वश्रेष्ठ तेच जाण ।
तृप्ती होऊनि समाधान ।
केवळ अन्नदानानेच ॥६॥

दान देणे माझे कर्तव्य आहे ।
अंतरी ही भावना उपजली आहे ।
देश, कालही दानासी उत्तम आहे ।
पहावे नित्य दानसमयी ॥७॥

पात्रता पहावी समोरच्याची तपासून ।
उपकार न करणाऱ्यास शोधून ।
दान करावे मग मनापासून ।
लक्षण सात्विक दानाचे ॥८॥

क्लेशपूर्वक जे करीती दान ।
प्रत्युपकाराचा हेतू मनी ठेवून ।
अथवा फळाची अपेक्षा धरून ।
केलेले दान राजस ॥९॥

अयोग्य काळी, योग्य सत्कारावीण ।
उपमर्द करूनि, अयोग्य ठिकाण ।
कुपात्री केलेले सकळ दान ।
तामस केवळ जाणावे ॥१०॥

राहता यज्ञ-दान-तपात काही न्यून ।
सुधारण्याची परमात्मा सांगे खूण ।
सश्रद्धे करिता भगवंताचे नामस्मरण ।
सात्विक होय सकळही ॥११॥

तेवीसावा श्लोक अत्यंत महत्वाचा ।
ॐ तत्सतचा घनीभूत साचा ।
ज्ञानराजाची गोड मधूर वाचा ।
अमृतसिंचन करीतसे ॥१२॥

ज्याच्या मननाने येई त्राण ।
मंत्र त्यासी म्हणती विद्वज्जन ।
ॐ तत्सत् महामंत्र जाण ।
ज्ञानगुरू प्रतिपादतसे ॥१३॥

ॐ असे अक्षर ।
ॐ असे स्वर ।
ॐ ध्वनी मधुर ।
ॐ निशाणीही ॥१४॥

ॐ तत्सतचे स्वरूप ।
उदाहरणे देऊन अमुप ।
परमात्म्याचे वास्तविक रूप ।
ज्ञानगुरू सहज उलगडतसे ॥१५॥

परमात्मा हा अनादी अनंत ।
अस्तित्व ही अनादी अनंत ।
परमात्मा म्हणजेच अस्तीत्व ।
भेद मिटवी ज्ञानराजा ॥१६॥

ॐतत्सतचे करूनि उच्चारण ।
ब्रह्मदेवे सृष्टी निर्मिली जाण ।
मुख्यत्वे यज्ञ, वेद, ब्राह्मण ।
निर्मिली ब्रह्मदेवे ॥१७॥

ब्राह्मण म्हणजे नेमके काय ।
सविस्तर व्याख्या करीत जाय ।
ब्रह्मासी जाणणारा ब्राह्मण होय ।
अज्ञान तिरोहीत ज्ञानमाऊली ॥१८॥

आम्हा अज्ञानी लोकांची धडपड ।
ह्या जडजीवाची होतसे परवड ।
प्रभुकृपे लाभला ज्ञानराज आधारवड ।
धरून ठेवणे हितकर ॥१९॥

ज्ञानप्रबोध भाग पाचवा

वेदांत सप्ताह महोत्सव – २०२२,

ज्ञानप्रबोध वेदांत शिक्षा शिविर – दिवस पाचवा

प्रथम वंदुनि श्रीगुरूपरंपरा ।
श्रीभगवद्गीतेसी करूनि नमस्कारा ।
लोपविण्या अज्ञानाच्या अंधारा ।
ज्ञान मार्तंड उगवला ॥१॥

चार दिवसांची उजळणी ।
विस्मृतीच्या कुंभास झळाळी ।
ज्ञानामृत पाजण्यास चंद्रमौळी ।
अमृतकुंभ घेऊन उभा ॥२॥

आरंभी योगाची महती ।
ज्ञानगुरू भक्तांस सांगती ।
परमात्म्याशी संबंधीत कृती ।
तीस योग म्हणती ॥३॥

कालच्या कायिक तपानंतर ।
आज वाणीच्या तपावर ।
सविस्तर विवेचन ज्ञानगुरूवर ।
सोदाहरण करीतसे ॥४॥

वाणीचे महत्व अपार ।
मानवाचा सर्वोत्तम अलंकार ।
मनुष्याबद्दलची धारणा वाणीनुसार ।
सदैव होतसे ॥५॥

प्राणियांस दिधला ध्वनी ।
मानवास दिधली वाणी ।
दिधला विशेष गुणी ।
केवळ मानुष्यास ॥६॥

जिव्हा जैसी कर्मेंद्रिय ।
तैसीच ती ज्ञानेंद्रिय ।
सर्व सुखाची सोय ।
तपविता वाणीसी ॥७॥

वाणीनेच पोपट राही पिंज-यात ।
मौनी बगळा स्वच्छंदे विहरत ।
वाणीस ठेवणे सदैव अनुशासनात ।
तप दिव्य वाणीचे ॥८॥

वाणीने महाभारत घडले ।
वाणीनेच रामायण घडले ।
वाणीनेच घडले बिघडले ।
सांगतसे ज्ञानराजा ॥९॥

पुढे सांखे संवादातील भेदाभेद ।
उत्तम संवाद, मध्यम संवाद ।
अधम संवाद आणि निंदापवाद ।
स्पष्टीकरण समस्ताचे ॥१०॥

जे दुसऱ्यास न दुखवेन ।
प्रिय हितकारक यथार्थ भाषण ।
प्रभुचे नाम, वेदशास्त्रांचे पठण ।
हेच तप वाणीचे ॥११॥

कायिक तप सहज साधेन ।
वाचिक तप त्याहून कठीण ।
मानसिक तप सर्वांत कठीण ।
महत्व मानसिक तपाचे ॥१२॥

माकडाची उपमा मनास देऊनि ।
चंचलता स्वभाव सांगे समजावूनि ।
मनाच्या अंकित काया, वाणी ।
मनास ठेवावे काबूत ॥१३॥

मनाची प्रसन्नता, शांत भाव ।
अखंड प्रभु चिंतण्याचा स्वभाव ।
मनाचा निग्रह, अंतरीचा पवित्रभाव ।
हेच तप मनाचे ॥१४॥

फळाची इच्छा न करता ।
योगी करिती सश्रद्धा अत्यंता ।
सात्त्विक तप तयासीच म्हणता ।
जाणावे सुजना ॥१५॥

मानसन्मान पूजा, सत्कारासाठी ।
पाखंडीपणाने करिती स्वर्थासाठी ।
अनिश्चित, क्षणिकफळ ज्याचे पोटी ।
तप राजस ते ॥१६॥

मूर्खतापूर्वक हट्टाने तप करून
मन, वाणी, शरीरास कष्ट देऊन
अथवा दुसऱ्यांचे अनिष्ट साधून
केलेले तप तामस ॥१७॥

ज्ञानप्रबोध भाग तिसरा

वेदांत सप्ताह महोत्सव – २०२२,

ज्ञानप्रबोध वेदांत शिक्षा शिविर – दिवस तिसरा

भगवद्गीतेसी करूनि नमन ।
तिस-या दिवसाचे विवेचन ।
टाकण्या भक्तापदरी ज्ञान ।
ज्ञानगुरू सरसावला ॥१॥

आहार, यज्ञ, तप, दान ।
उहापोह या अध्यायी जाण ।
याविषयीचे सम्यक ज्ञान ।
सांगतसे ज्ञानराजा ॥२॥

आहाराचेही असती तीन प्रकार ।
सात्विक, राजसिक, तामसिक आहार ।
प्रिय आहार आपापल्या प्रकृतीनुसार ।
प्रत्येक जीवास ॥३॥

यज्ञ, तप, दान ।
त्याचेही प्रकार तीन ।
भेद अर्जुनासी समजावीत ।
जगद्गुरू श्रीकृष्ण ॥४॥

जीवनात करावयाचे पंचयज्ञ ।
ब्रह्मयज्ञ, देवयज्ञ, पितृयज्ञ ।
भूतयज्ञ आणि मनुष्ययज्ञ ।
व्याख्या समजावीत ज्ञानराजा ॥५॥

आता आहाराचा विस्तार ।
सात्विक जनांचा विचार ।
कैसा भोजन प्रकार ।
वर्णिले समग्र ॥६॥

आयुष्य, बल आरोग्य, बुद्धी ।
सुख, प्रीतीची होई वृद्धी, ।
रूचकर, छान, स्निग्धी ।
सात्विकांचा तो आहार ॥७॥

कडू, आंबट, अतिगरम, खारट ।
कोरडे, जळजळीत आणि तिखट ।
दुःख, काळजी उत्पन्न करणारे ताट ।
राजसांना अतीप्रिय ॥८॥

अर्धकच्चे, शिळे, दुर्गंधीयुक्त ।
निरस, उष्टे, अपवित्र ।
परमात्म्यास देण्यास वर्जित
आहार तामसीजनांचा ॥९॥

ज्ञानप्रबोध भाग दुसरा

वेदांत सप्ताह महोत्सव – २०२२,

ज्ञानप्रबोध वेदांत शिक्षा शिविर – दिवस दुसरा

दुस-या दिवसाचे विवेचन ।
श्रद्धेचे विस्तृत प्रकरण ।
ज्ञानराजा समजावतसे सोदाहरण ।
अज्ञानतम हरावया ॥१॥

विश्वास आणि श्रद्धेतील भेद ।
मनातील गोंधळाचा करूनि छेद ।
वेदांती मती करूनी अभेद ।
ज्ञानमार्तंड तळपतसे ॥२॥

ज्याची जशी श्रद्धा असे ।
तसा तो माणूस बनतसे ।
श्रद्धेचे प्रतिबिंब डोकावतसे ।
मानवी स्वभावात ॥३॥

घरातील असलेले वातावरण ।
अनुवंशीकता हे ही कारण ।
पूर्व जन्मातील संस्करण ।
श्रद्धेसी कारणीभूत ॥४॥

विचारांचे शब्दांशी नाते ।
शब्दांनी कृती घडते ।
कृतीतून सवय जडते ।
सवयीतून स्वभाव ॥५॥

स्वभावातून घडे भविष्यातील व्यक्तीमत्व ।
आणि म्हणूनच विचारांचे महत्व ।
उलगडूनि त्यातील गुह्यत्व ।
ज्ञानराज सांगतसे ॥६॥

सात्विक करीती देवांचे पूजन ।
राजस करीती यक्षादी अर्चन ।
तामसी करीती भूतप्रेतांसी आवाहन ।
श्रद्धेची ऐसी पडताळणी ॥७॥

श्रद्धेचे अनुमान लावण्यासाठी ।
उपासनाप्रकार घेई दृष्टी ।
कसली, कशाप्रकारे, कशासाठी ।
जाणता, कळो येई ॥८॥

सात्विक देवतेने आध्यात्मिक उन्नती ।
राजसी देवतेने भौतिक प्रगती ।
तामसी देवतेने दुस-यांची अधोगती ।
पूजाफल विविध ॥९॥

देवता अनेक, परी ईश्वर एक ।
अभिव्यक्ती अनेक, परी सत्ता एक ।
देह अनेक, परी चैतन्य एक ।
ज्ञानगुरू मनावर ठासवित ॥१०॥

पुढे दंभ आणि अहंकार ।
भेद यातील सांगे सविस्तर ।
विषय समजविण्याची तळमळ खरोखर ।
ज्ञानराज प्रभुरायाची ॥११॥

परमात्मा वसे आपुल्याच अंतरात ।
राजसी तामसी शरीरासी कष्टवीत ।
त्याने परमात्म्यास पीडा पोहोचत ।
दुस-या दिवसाची सांगता येथे ॥१२॥