श्रीमाणिकप्रभु बाललीला

श्रीमाणिक प्रभु बाललीला -1

 

गोविंदा नामे गोपालक ।

बालसखा एक बालक ।

सवे घेऊनि माणिक ।

नित्य गुरे चारावया ॥१॥

 

परी नेमात खंड पडिला ।

तीन दिवस नाही आला ।

सखा माणिक शोधित त्याला ।

गोविंदागृही पातला ॥२॥

 

पाहो जाता गोविंदांगणी ।

सकल रडती आक्रंदोनी ।

माणिक मातेसी पुसोनि ।

व्यर्थ का विलापी ॥३॥

 

माता वदे स्फुंदोनी ।

काळ आला धावोनी ।

गोविंदासी नेले हिरावोनी ।

आज आपल्यातूनी ॥४॥

 

माणिक म्हणे विस्मय करोनि ।

जीवित परी, शोक वदनि ।

उठ गोविंदा, सप्रेमे वदोनि ।

जाऊ खेळावया ॥५॥

 

ऐकता प्रभुची मंजुळवाणी ।

गोविंदा उठे झडकरोनी ।

जागविला तया काळनिद्रेतुनी ।

अवघा आनंदसोहळा ॥६॥

 

गोविंदासी वनांत येण्या सांगून ।

प्रभुमाणिक सत्वर गेले निघून ।

तीन दिवस गुप्त राहून ।

नामानिराळे राहिले ॥७॥

 

गरजेपेक्षा अधिक स्वच्छंद ।

बाललीला जैसे मुकुंद ।

माणिक प्रभु आनंदकंद ।

सेविता परमानंद ॥८॥

 

श्रीमाणिकप्रभु बाललीला -2

 

एकदा एक निःसंतान माळीण ।

आंबे विकावया करी मार्गक्रमण ।

आंबे घ्या आंबे मुखी उच्चारण ।

चालतसे झरझर ॥१॥

 

प्रभु खेळत होते त्या समयास ।

पाहता आंबेवाल्या माळिणीस ।

आंबे देशील का खावयास ॥

विचारती लिलाविनोदे ॥२॥

 

पैशाशिवाय सर्व दुस्तर ।

अवघा व्यापार व्यवहार ।

फुकटचे कोण देणार ।

माळिण म्हणतसे ॥३॥

 

परी प्रभुलीला पहा अपार ।

मित्रांसी सहज वदे साचार ।

जरी माळिण संतान आतूर ।

आंबे देईन खावया ॥४॥

 

ऐकता प्रभुच्या बोलावरी ।

माळिण फिरे माघारी ।

ठेऊनिया समोर टोकरी ।

हवे तितुके घे ॥५॥

 

प्रभुंनी अकरा आंबे घेतले ।

तितकेच पुत्र पदरी घातले ।

अहा काय भाग्य उदेले ।

निःसंतान माळिणीचे ॥६॥

 

यथावकाश होता अकरा नंदन ।

माळिण करी प्रभुसी वंदन ।

तृप्ती पावले मज अंतःकरण ।

अधिक पुत्र नको आता ॥७॥

 

प्रभु वदे मग तियेसी ।

जैसे तुझ्या असेल मनासी ।

आम्ही मुक्त झालो वचनासी ।

मायामुक्त अवधूत ॥८॥

 

श्रीमाणिकप्रभु बाललीला -3

 

असेच एकदा वनांत हिंडता ।

पोपट एक मरून पडला होता ।

सवंगडी पोपटास पाहो जाता ।

शोकाकुल जाहले ॥१॥

 

सख्यांची म्लान वदने पाहता ।

बाल माणिक द्रवला चित्ता ।

मृत शुकास घेवोनि हाता ।

कुरवाळीत ममतेने ॥२॥

 

अरे राजा, काय झाले ?

पंखातील बळ कुठे गेले ।

प्रभु महाराज सहज वदले ।

करूणादृष्टी पाहता ॥३॥

 

दोन्ही हाती पकडोनी ।

दिले आकाशात उडवोनी ।

पंख फडफड करोनि ।

अवकाशी झेपावला ॥४॥

 

लीला इतकी सहज ।

नाही कोणास उमज ।

ज्याची जितकी गरज ।

प्रकटती तितकेच ॥५॥

 

सवंगड्यांसवे नित्य लीला ।

नाही त्याचा उदोउदो झाला ।

खेळून झालिया विसरती त्याला ।

निरागस बालके ॥६॥

 

श्रीमाणिकप्रभु बाललीला – 4

 

अरबांची फौज निजाम दरबारी ।

अप्पाराव होते त्याचे अधिकारी ।

अरब आप्पाराव म्हणती सारी ।

उच्चपदस्थ ब्राह्मण ॥१॥

 

पत्नी त्यांची भीमाबाई रूपवान ।

जैसी का सौंदर्याची खाण ।

परी पोटी नव्हते संतान ।

दुःख होई अपार ॥२॥

 

नाना उपाय केले थोर ।

व्रत उपवास जप घनघोर ।

पाळण्याचा हालेना काही दोर ।

व्यर्थ झाले सर्वही ॥३॥

 

ऐकली होती प्रभुंची कीर्ती ।

सत्य होई मुखे जे वदती ।

मागुनी पतीची अनुमती ।

पालखीत बैसतसे ॥४॥

 

काफिला चालला कल्याण नगरी ।

राहिली एक मैलाची दूरी ।

गंमत पाहे पालखी बाहेरी ।

आतमधून भीमाबाई ॥५॥

 

रस्त्याला लागून एक मैदान ।

खेळती मुले त्यात समरसून ।

अचानक एकाच्या छातीवर बसून ।

मारीते झाले तयासी ॥६॥

 

भीमाबाई पाठवी सेवकांसी ।

सोडवावे असहाय बालकासी ।

बालक सांगे सेवकांसी ।

अंतर्गत मामला आमुचा ॥७॥

 

परी असे मजसी सोडवणे ।

तरी आठ कवड्या देणे ।

भीमाबाई ऐके ते बोलणे ।

कोडे कवड्यांचे ॥८॥

 

कवड्यांऐवजी रूपयांचे दान ।

भीमाबाई देई झडकरून ।

नको आठ कवड्यांवाचून ।

अन्य आम्हा ॥९॥

 

कुठे शोधाव्या आता कवड्या ।

भीमाबाई पाहती होऊनी बापुड्या ।

पाणक्याच्या बटव्यात आठ तेवढ्या ।

मिळाल्या कवड्या ॥१०॥

 

कवड्या देऊनी सोडविले ।

जा तुला आठ पुत्र दिले ।

बालक ते सहज वदले ।

कनवाळू माणिक ॥११॥

 

साधारण घटना समजून ।

प्रस्थान केले मैदानातून ।

संध्याकाळी कल्याणास येऊन ।

लवाजमा पोहोचला ॥१२॥

 

प्रभुदर्शन घेतल्या वाचून ।

न करावे तरी भोजन ।

ऐसे मनोमनी योजून ।

भीमाबाई शोधतसे ॥१३॥

 

तीन दिवस घडे उपवास ।

नाही माणिकाचा काही तपास ।

चौथे दिवशी प्रभु उदयास ।

आले स्वगृही ॥१४॥

 

लोटली सत्वर दर्शनास ।

पारावार नुरे आश्चर्यास ।

कवड्यांनी सोडविले जयास ।

वेडाभाऊ हाच तो ॥१५॥

 

आठ पुत्र तुला दिधले ।

अजून मनी काय योजिले ।

मातेने चार घास भरविले ।

पसार झाले तत्काळ ॥१६॥

 

भीमाबाई संतोषली अपार ।

दानधर्म लुटविले भंडार ।

देऊनी वस्त्र उपहार ।

माणिकमाता संतोषवीली ॥१८॥

 

भीमाबाईस आठ अपत्य ।

झाली पाठोपाठ सत्य ।

आठवणीने येई नित्य ।

माणिकदर्शना ॥१९॥

 

सहज शब्द ब्रह्मवाक्य ।

हरीहरांचे जेथे ऐक्य ।

अवतार सुकुमार माणिक्य ।

सुखदायक सर्वांसी ॥२०॥

 

श्रीमाणिकप्रभु बाललीला -5

 

रंगबिरंगी दगडांची स्थापना ।

देवता म्हणूनि उपासना ।

नैवेद्य आरती आराधना ।

माणिकखेळ अनुपम ॥१॥

 

ग्रामस्थही वेगे धावती ।

करूनी पूजेची आयती ।

नवस आपले फेडीती ।

प्रसादाची रेलचेल ॥२॥

 

लपंडावाची पहा वेगळीच रीत ।

तिथल्या तिथे होती गुप्त ।

सखे हार मानोनी शरणागत ।

तेव्हाच प्रकटती ॥३॥

 

धोतर अथवा फेटा मागूनी ।

स्वतःस घेती वृक्षास बांधोनी ।

क्षणात जाती अलगद निसटोनी ।

धोतर फेटा तैसाची ॥४॥

 

धोतर सोडोनी कटीस बंधन ।

उरलेले दोन्ही बाजून देऊन ।

सख्यांस रस्सीखेच करण्या सांगून ।

जोर लावती सवंगडी ॥५॥

 

प्रभु क्षणार्धात मुक्त होती ।

धोतर राही मित्रांच्या हाती ।

फिरून तैसेच करून पाहती ।

बंधमुक्त वारंवार ॥६॥

 

सदा स्वच्छंदी जो आनंदकंद ।

कैसा राहील बंधनात बंद ।

जीवा लागता माणिकनामाचा छंद ।

बंधमुक्त होतसे ॥७॥

 

श्रीमाणिकप्रभु बाललीला – 6

 

पशू पक्ष्यांना पहावे दयेने ।

मित्रांसी सांगे अतीव मायेने ।

प्राणीमात्र विहरता निर्भयतेने ।

संतोषे माणिक ॥१॥

 

एकदा एक खोडकर कुमार ।

गाभण म्हशीवर होऊनी स्वार ।

काठीने मारत असे वारंवार ।

पळवतसे म्हशीला ॥२॥

 

प्रभु पाहता त्या बालकास ।

समजावीती, नको देऊ त्रास ।

तयार नाही काही ऐकण्यास ।

उन्मत्त बालक ॥३॥

 

कळवळा येता माणिकास ।

वदती स्वमुखे जोरकस ।

हात लाऊन बघ म्हशीस ।

मग कळेल ॥४॥

 

उन्मत्त बालक ईरेला पेटून ।

हात दोन्ही पाठीस टेकवून ।

म्हशीस अजून जोरात पळवून ।

खदखदा हसतसे ॥५॥

 

प्रभु हसून म्हणती  त्यास ।

म्हैस ही वाईट हमखास ।

न सोडी आता तुझ्या हातास ।

बैस सांभाळूनी ॥६॥

 

माणिक वचन जणू ब्रह्मवाक्य ।

हाताचे पाठीचे झाले ऐक्य ।

हात मोकळे होणे अशक्य ।

लटकतसे अधांतरी ॥७॥

 

म्हैस धावतसे बेफाम होऊन ।

बालक रडे धाय मोकलून ।

चुकलो, वाचवा वदे कळवळून ।

असाहय दीनपणे ॥८॥

 

प्रभुमाणिक तो दीनदयाघन ।

पकडे म्हशीस धाऊन ।

प्रेमभरे हात फिरवून ।

शांतविले म्हशीला ॥९॥

 

हे माई, याला माफ कर ।

पुन्हा नाही ऐसे करणार ।

सोडवी आता ह्याचे कर ।

प्रेमभरे वदतसे ॥१०॥

 

झाला क्षणात बालक बंधमुक्त ।

सवंगडी करीती आनंद व्यक्त ।

मायामुक्त परी वर्ते मायायुक्त ।

सगुणरूपी माणिक ॥११॥

 

श्रीमाणिकप्रभु बाललीला – 7

 

मेलगिरीभट नामक विप्र ।

प्रभुशेजारीच त्याचे घर ।

पुजीतसे नित्य सोमेश्वर ।

शिवभक्त विख्यात ॥१॥

 

मेलगिरी रूपाने काळा सावळा ।

समस्त म्हणती त्यास काळ्या ।

काळा परी शिवभक्त आगळा ।

शिवध्यानी सदोदित ॥२॥

 

एके दिवशी व्यग्र शिवपुजनी ।

अभिषेक आणि बिल्वार्चन करूनी ।

शिवपिंडीस एक ध्यान लावोनि ।

होतसे समाधिस्त ॥३॥

 

इतक्यात बाळंभट ब्राह्मण ।

प्रकटला शिवपुजे कारण ।

मेलगिरीस न पाहता ढुंकून ।

जलाभिषेक करीतसे ॥४॥

 

मेलगिरीची पूजा पावली भंग ।

बदलला आता भक्तीचा रंग ।

शिव्याशाप देण्यात होती दंग ।

कोलाहल माजला ॥५॥

 

ऐकोनी मंदिरातील कोलाहल ।

प्रभु धावले मंदिरासी तात्काळ ।

मेलगिरीस बोलावूनी जवळ ।

प्रेमभरे समजावीत ॥६॥

 

काळ्या, का रे व्यर्थ रागावतोस ।

पाषाणलिंगाचा भारीच तुज सोस ।

मेलगिरी वदे माणिक प्रभुस ।

पाषाणलिंगच मज सर्वस्व ॥७॥

 

माझ्यासारख्या परम अभाग्यास ।

ईश्वर न येई प्रत्यक्ष दर्शनास ।

प्रभु जाणूनी काळ्याच्या भावास ।

लीला दाविती ॥८॥

 

डोळे बंद करूनी काळयास ।

सांगितले लिंगासमोर बैसण्यास ।

होता काही क्षण समयास ।

डोळे उघडी बा ॥९॥

 

डोळे उघडताच दिव्य पाहीले ।

तेजस्वी सिद्ध पिंडीठायी बैसले ।

जटाधारी, अंगी भस्म चर्चिले ।

रूद्राक्षमाळा अंगभर ॥१०॥

 

कटी नेसले व्याघ्रांबर ।

वर्ण जैसा कर्पूरगौर ।

प्रत्यक्ष कैलासीचा शंकर ।

शिवपिंडीवर बैसला ॥११॥

 

पाहो जाता ऐसा चमत्कार ।

माणिक चैतन्य शक्तीचा आविष्कार ।

मस्तक ठेवता शिव चरणांवर ।

तात्काळ गुप्त जाहले ॥१२॥

 

शिवलिंग पुन्हा तैसेच असत ।

समोरी प्रभु महाराज हसत ।

माणिकासी घालोनि साष्टांग दंडवत ।

मेलगिरी पूजितसे ॥१३॥

 

लिलाविग्रही तो प्रभु माणिक ।

असे सर्व सुखासी कारणिक ।

काया वाचा आणि मानसिक ।

भजा श्रीगुरू माणिक ॥१४॥

 

श्रीमाणिकप्रभु बाललीला – 8

 

काळंभट अत्यंत गरीब ब्राह्मण ।

भिक्षेतूनच करी उदर भरण ।

मावशीकडे रोज पत्रावळी बनवून ।

तेथेचि राहतसे ॥१॥

 

एक दिवस विचित्र आला ।

खराब पानांचा गठ्ठा आला ।

काळंभटाने ठाम नकार दिला ।

पत्रावळी बनविण्यास ॥२॥

 

मावशी कोपली भयंकर ।

जैसा जमदग्निचा अवतार ।

घालवोनि काळंभटास घराबाहेर ।

दिधले तात्काळ ॥३॥

 

प्रतिवर्षी श्रावणांत ब्राह्मण भोजन  ।

काळंभट सोहळा करी समरसून ।

ह्यावर्षीही त्याची तयारी पाहून ।

मावशी जळतसे ॥४॥

 

सर्व गावक-यांचे कान फुंकून ।

वळविले त्यांना आपल्या बाजूनं ।

पत्रावळी न मिळती ऐसे योजून ।

मावशी कोंडी करीतसे ॥५॥

 

घोर परिस्थीतीने विवश काळंभट ।

पत्रावळी मिळविणेस करी खटपट ।

इतक्यात झाली माणिकप्रभु भेट ।

वृत्तांत सर्व निवेदिला ॥६॥

 

श्रीमाणिकप्रभु तोच दत्त दयाघन ।

करिती काळंभटाचे पूर्ण समाधान ।

प्रभुच करील संकट निवारण ।

अभयकर देतसे ॥७॥

 

ज्या दिवशी ब्राह्मणभोजन ।

सुर्योदयापूर्वी आले दोघेजण ।

डोकीवरूनी ठेविती उतरवून ।

भार केळीच्या पानांचा ॥८॥

 

भाऊ कुलकर्ण्यांच्या गावाहून ।

आलो रात्रींत चालून ।

पंगतीस लागतील म्हणून ।

श्रमिक सांगती ॥९॥

 

हर्षभरित त्यांसी नाव पुसता ।

भाव्या, माणक्या वदती उभयतां ।

भोजन करूनच जावे आता ।

फिरोनी आपुल्या स्थाना ॥१०॥

 

काळंभट ऐसे तयांसी वदले ।

ब्राह्मण गावांतील अपार जेवले ।

श्रमिक दोघेजण नाही दिसले ।

विफल सारे प्रयत्न ॥११॥

 

दुसरे दिवशी कुलकर्ण्यांच्या घरी ।

पोहोचली काळंभटाची स्वारी ।

धन्यवाद करीतसे वारंवारी ।

केळीच्या पानांसाठी ॥१२॥

 

कुलकर्णी होऊनि आश्चर्यचकित ।

नाही माझी केळीची बागाईत ।

भाव्या, माणक्यासी नाही जाणत ।

काळंभटासी सांगत ॥१३॥

 

काळंभट मनी करी विचार ।

म्हणे झाला काय प्रकार ।

मन आणि बुद्धीचा सारासार ।

ताळमेळ बसेना ॥१४॥

 

योगायोगे पुढे श्रीप्रभु भेटले ।

त्यांसी सर्व प्रकरण सांगीतले ।

गडगडाट करूनी प्रभु हासले ।

काळंभटासमोरी ॥१५॥

 

तुझ्यासाठी प्रभुस कष्ट जाहले ।

श्रमिक बनून भारे वाहीले ।

सत्व तुझे ऐसे राखिले ।

माझ्या दत्तप्रभुने ॥१६॥

 

काळंभट मनी उमजला ।

ही सर्व त्या प्रभुचीच लीला ।

माथा टेकवूनी माणिक चरणाला ।

धन्य धन्य जाहला ॥१७॥

 

जाणूनि श्रीमाणिक कृपेला ।

काळंभट माणिकाचाच झाला ।

प्रभुसमाधी पश्चातही सेवेला ।

खंड नाही पडला ॥१८॥

 

श्रावणांत रूद्राभिषेक, बिल्वार्चन ।

तैसेच होई ब्राह्मणभोजन ।

काळंभटाचे जे आचरण ।

अद्यापही चालतसे ॥१९॥

 

श्रीमाणिकप्रभु बाललीला – 9

 

हळीखेड नावाच्या एका गावात ।

अग्निहोत्री ब्राह्मण भालचंद्र दीक्षित ।

आचार संपन्न वेदशास्त्र पारंगत ।

ख्याती असे पंचक्रोशीत ॥१॥

 

मनोहर नाईक माणिकप्रभु पिता ।

भालचंद्र दीक्षितांशी होती मित्रता ।

मनोहर नाईक स्वर्गलोकी पावता ।

दीक्षित येती कल्याणास ॥२॥

 

बयादेवी माणिकप्रभुंची माता ।

दीक्षित येती सांत्वनाकरीता ।

तिन्ही मुलांसी अवलोकीता ।

माणिक तेजस्वी सर्वांत ॥३॥

 

मातेच्या जीवास लागला घोर ।

सांगे दीक्षिता माणिकाचा आचार ।

अभ्यास सोडून वनांत विहार ।

नित्य हा करीतसे ॥४॥

 

घराकडे नाही अजीबात ध्यान ।

सर्व वस्तू करीतसे दान ।

कधी भरजरी वस्त्रे परीधान ।

सर्वांगी भस्मलेपन कधी ॥५॥

 

मुलाच्या भविष्याने चिंतीत माता ।

शिक्षणाने सन्मार्गी लावावे आता ।

परतोनी हळीखेडी आपण जाता ।

न्यावे माणिकासी ॥६॥

 

माणिकासी घेऊनी हळीखेडी आले ।

दीक्षितांनी कुटूंबासह गावात सांगितले ।

करू द्यावे जैसे माणिकमना आले ।

अडवू नका कोणी ॥७॥

 

प्रभु जरी हळीखेडास आले ।

स्वच्छंदीपणात नाही अंतर पडले ।

माणिक लीलांसी सहर्ष स्वीकारले ।

दीक्षित पतीपत्नीने ॥८॥

 

एक दिवस नवलच घडले ।

प्रभुंनी यज्ञकुंडातच शौच उरकले ।

दीक्षित पत्नीचे अवसान गळाले ।

तक्रार केली पतीकडे ॥९॥

 

पत्नीच्या बोलावर दाखवूनी अविश्वास ।

दीक्षित सत्वर धावले यज्ञशाळेस ।

जाणूनि मनोमन प्रभुच्या बाललीलेस ।

साफसफाईस लागले ॥१०॥

 

दीक्षित हात घालीता यज्ञकुंडात ।

सुवर्णाचा गोळा आला हातात ।

तेजस्वी सूर्य जसा चकचकित ।

प्रभुकृपे तळपतसे ॥११॥

 

आपली गरीब परिस्थीती पाहून ।

ही प्रभुकृपा दीक्षित होते जाणून ।

प्रभुही दीक्षितांसी विद्यागुरू मानून ।

आदर करती जीवनभर ॥१२॥

 

प्रभुस्नेहाचा ऐसा धागा जुळला ।

दीक्षित परीवार प्रभुंचाच झाला ।

जो जो माणिका शरण गेला ।

तोही त्यांचाच जाहला ॥१३॥

 

श्रीमाणिकप्रभु बाललीला – 10

 

भाच्याच्या भविष्याचा करूनी विचार ।

नोकरीस लाविले जकात नाक्यावर ।

प्रभु केवळ मामांच्या ईच्छेखातर ।

जकात वसुलती ॥१॥

 

येथेही प्रभु स्वच्छंदीपणे रहाटती ।

जकात वसूली वाटून टाकती ।

गरीब भिक्षुक फकिरांसी खैरातप्राप्ती ।

अनायसेच घडतसे ॥२॥

 

दिडकीची नाही जकात वसूली ।

मामांच्या कपाळी आठी आली ।

राजीनामा करूनी मामाच्या हवाली ।

नोकरी सोडली ॥३॥

 

नृसिंहतात्या लहान भाऊ प्रभुंचे ।

सहा वर्ष वय होता त्यांचे ।

माता करीतसे विचार मुंजीचे ।

धर्मशास्त्रानुसार ॥४॥

 

घरची परीस्थिती अत्यंत बेताची ।

होईल व्यवस्था कशी पैशाची ।

मुंज तर होणे गरजेची ।

चिंताक्रांत समस्तजन ॥५॥

 

पाहूनी बयम्मा मातेस चिंतीत ।

गणपतीसमोर बसती ध्यानस्त ।

सुर्योदयापासून सुर्यास्तापर्यंत ।

प्रभु समाधीस्त ॥६॥

 

सायंकाळी कोणी एक वैश्यवाणी ।

व्यंकप्पा नामे आला कल्याणी ।

सत्य झाली माणिकप्रभुंची वाणी ।

पुत्रप्राप्ती म्हणोनि ॥७॥

 

आला आपला नवस फेडावया ।

धनधान्य वस्त्रालंकार चरणी अर्पाया ।

त्यानेच साधिले मूंजीचे कार्या ।

अती हर्षोल्हासाने ॥८॥

 

कर्ता करविता तो गजानन ।

तात्याचे करीतसे उपनयन ।

त्यासी वारंवार शरण ।

माणिकप्रभु जातसे ॥९॥

 

श्रीप्रभु बाललीला अत्यंत रसाळ ।

जैसे ऊसाच्या रसाचे गु-हाळ ।

श्रवण करीता माणिक वेल्हाळ ।

हृदयी विराजे ॥१०॥

॥श्रीमाणिकप्रभु चरणार्पणमस्तु ॥

हा चमत्कारच नव्हे काय?

कोरोनासंसर्ग होऊनही, त्यावर प्रचंड ईच्छाशक्तीच्या जोरावर, मानवजातीच्या कल्याणास्तव सकलमताचा झेंडा अविरत, डौलाने फडकवत ठेवणा-या वचनबद्ध, तपस्वी योग्यास, श्री ज्ञानराज प्रभुमहाराजांस, सादर प्रणाम आणि सलाम. चमत्कार भले ह्या माघ पौर्णिमेच्या प्रवचनाचा विषय असो, पण डॉक्टरांनी विश्रांतीचा सल्ला देऊनही धर्मकर्तव्यासाठी अतिशय उत्साहाने, त्याच आवेशात, जोशपूर्ण संपूर्ण प्रवचन श्रीजींनी खड्या आवाजात केले हा चमत्कारच नव्हे काय? श्रीजींच्या दृष्टीने ती सहज लीला असावी परंतु आम्हां सामान्यजनांसाठी हा आश्चर्याचा सुखद धक्का होता. पौष महिन्यातील प्रवचनात ही पौर्णिमेची मालिका अखंड चालू रहावी म्हणून श्रीजींनी व्यासपीठावरून निवेदन दिले होते. मधल्या काळात संस्थानातर्फे श्रीजींच्या स्वास्थ्यसंदर्भात एक प्रसिद्धीपत्रक जारी करण्यात आले. त्यात श्रीजींना अजून पंधरा दिवस आरामाची गरज असून ११ मार्च पर्यंत शक्यतो भेटायचे टाळावे असे नमूद करण्यात आले होते. काल सकाळी नित्यसेवा करताना मनांत श्रीजींच्या प्रवचनाचा विषय डोकावला. श्रीप्रभुला त्यांच्या दीर्घायुष्याबद्दल प्रार्थना करून ज्ञानदानाचा हा यज्ञ धडाडत रहाण्यासंदर्भात प्रार्थना केली होती. दुपारी प्रवचनाचा व्हिडीयो पाहून श्रीप्रभुंच्या उदारतेने मन भरून आले. अधाशासारखे प्रवचन ऐकले. श्रीप्रभुंची मायेची ऊब अनुभवल्यावर त्यांच्या चरणांवर डोके ठेऊन हमसून हमसून रडण्यांत अपार समाधान आहे. आज हे समाधान पुरेपूर अनुभवलं. स्वतःच्या तब्येतीची काळजी न करता भक्तवत्सल श्रीजी पुनःश्च कार्यप्रवण झाले ही आमच्यासाठी परमोच्च आनंदाची बाब. श्रीजींच्या रसाळ वाणींतील ज्ञानगंगेच हे तिर्थोदक आम्हांस नित्य प्राशन करावयास मिळो व श्रीजींना उत्तम आरोग्य आणि उदंड आयुष्य लाभो अशी श्रीप्रभुचरणांच्या ठायी सविनय प्रार्थनेसह, जय गुरू माणिक.

ज्ञानामृताचा प्रवाह

वन्दे श्रीप्रभुसद्गुरुं गुणनिधिं सद्भक्तकल्पद्रुमं।
मन्दानां शरणं शरण्यममलं नाथं त्वनाथाश्रयम्।
यत्सत्ता वशजेन स्थावरभवो देहः सुचेष्टान्वितः।
सोऽयं वो विदधातु वाञ्छित फलं माणिक्यकल्पद्रुमः॥

ह्यावेळी अधिक महिन्यात (१८ सप्टेंबर ते १६ ऑक्टोबर २०२०) वरील प्रार्थना संध्याकाळी बरोबर सहाच्या ठोक्याला न चुकता, श्री ज्ञानराज माणिकप्रभूंच्या सुहास्य वदनांतून घराघरांतून ऐकू आली. ह्या प्रार्थनेबरोबरच मन क्षणांत माणिकनगरात श्रीजींच्या समोर संत्संगात जाऊन पोहोचायचं. रोजच संध्याकाळी सहा वाजण्याची आतुरता असायची.

अधिकमासात श्री विष्णूंच्या आराधनेचे विशेष महत्व आहे. अधिकस्य अधिकम् फलम् ह्या उक्तीप्रमाणे श्रीजींच्या ह्या अधिकमासाच्या विशेष प्रवचनमालेमुळे अधिक मासात अगदी सहज आणि सुलभपणे श्री कृष्णाचे अर्थात् श्रीविष्णूंचे अधिष्ठान घराघरांत स्थापित झाले. ज्या सद्भक्तांनी ह्या अत्यंत रसाळ व भावपूर्ण गीतानिरूपणाचे मनोभावे श्रवण केले असेल, त्यांच्या पदरी विशेष पुण्य सहजच पडले असेल.

ह्या गीताज्ञानयज्ञासाठी श्रीजींनी श्रीमद्भगवतगीतेतील अध्याय तेरावा (क्षेत्रक्षेत्रज्ञ विभाग योग ), अध्याय चौदावा (गुणत्रय विभाग योग ) आणि अध्याय पंधरावा (पुरूषोत्तम योग ) ह्या अत्यंत महत्वाच्या अध्यायांची निवड केली.

केवळ छापील शब्दरूप श्रीमद्भगवतगीता न वाचता श्रीमद्भगवतगीतेतील जे अत्यंत गुह्य ज्ञान श्रीकृष्णाने अर्जुनास सांगीतले, त्या ज्ञानाची सामान्यजनांस यथार्थ ओळख व्हावी, त्यातील गुढार्थ समजावा ह्या तीव्र तळमळीने श्रीजींनी ह्या श्रीमद्भगवतगीता ज्ञानयज्ञाची वेदी रचली. पौराणिक काळापासून ते अगदी आजकालच्या व्यवहारातील सम्यक उदाहरणे घेऊन, जी आबालवृद्धांना एनकेनप्रकारेण स्वतःशी जोडून पाहता येतील अथवा आपल्या रोजच्या जीवनांत घडणा-या छोट्याछोट्या गोष्टींत श्रीमद्भगवतगीतेचे सार किती व्यापकरीत्या सामावले आहे हे श्रीजींनी आपल्या अपार निरीक्षणांतून अगदी सोप्या भाषेत समजावले. ह्यांतून श्रीजींची कमालीची प्रतीभा , वाक्चातुर्य आणी निरीक्षणशक्ती उद्धृत होते.

श्रीजींच्या प्रवचनांतून वर नमूद केलेले तीन अध्याय आणि त्याचे सोदाहरण विवेचन अगोदरच झाले आहे आणि ते सर्वांसाठी Manik Prabhu ह्या युट्यूब चॅनेलवर उपलब्ध आहे, त्यामुळे त्यावर लिहणे येथे लेखनविस्तार भयास्तव आवरते घेतो. यद्यपि, समजण्यास अत्यंत गहन असा विषय समजविण्यासाठी श्रीजींनी आणी श्री माणिकप्रभू संस्थानाने मनस्वी मेहनत घेतली. वेगवेगळ्या चित्रांच्या माध्यमातून असलेले स्पष्टीकरण किंवा बल्बला होल्डर लाऊन प्रकाशमान करणे, अशा अनेक उदाहरणांतून त्या त्या संकल्पना, ते ते विषय (प्रकृती पुरूष भेद, त्रिगुण अवस्था आणि उत्तम पुरूष) सामान्य जनांना कायमचे लक्षात रहावे ही श्रीजींची अंतरीची तळमळ मुख्यत्वे अधोरेखित होते. वेदांताचा प्रचंड अभ्यास, सततचे मनन आणी निदीध्यास ह्यामुळे श्रीजींसारख्या अधिकारी विभूतींकडून श्रीमद्भगवतगीता समजणे हे आम्ही आमचे परमभाग्य समजतो.

ह्या गीताज्ञानयज्ञाच्या अनुषंगाने श्रीजींच्या काही गोष्टींचे निरीक्षण केले व ते येथे नमुद करावेसे संयुक्तीक ठरेल.

१. वेळेचे महत्व – रोज ठराविक वेळी न चुकता हजेरी लावणे
२. परमेश्वरी कार्याचे निर्वहन: काही प्रवचनादरम्यांन श्रीजींची प्रकृती ठीक नव्हती. खोकल्याचा त्रास जाणवला, पण परमात्म्याने जे कार्य मला सोपवले आहे, ज्याची प्रेरणा मला झाली आहे, त्याचे निर्वहन मी माझे आद्य कर्तव्य समजतो. ह्या देहापेक्षा त्या परमतत्वाची प्रतिष्ठा, आज्ञा महत्वाची, हा श्रेष्ठतम भाव विशेष जाणवला.३. कोणाचेही नाव न घेता, योग्य तेवढा तपशील सांगून, जेणेकरून समोरच्याला त्या प्रकरणाचा अंदाज यावा, त्या प्रसंगातून एखादा अवगुण बरोबर अधोरेखित करणे तेही नामोल्लेख टाळून, हा ही अत्यंत गरजेचा गुण श्रीजींकडून घेण्यासारखा आहे४. परमात्मा सर्वांमध्ये एकच आहे हे तत्व जाणून ह्या प्रवचनमालेसाठी संस्थानातील ज्या ज्या दृश्य अदृश्य जणांनी मदत केली त्या सर्वांना कौतुकाची दिलेली थाप हा श्रीजींच्या मनाचा मोठेपणा दर्शवितो. कधीकधी हजारो लाखो रूपयांच्या पुरस्कारांपेक्षा संस्थानाच्या व्यासपीठावरून श्रीजींच्या मुखांतून मिळालेली शाबासकी सामान्य जनांस, सद्भक्तांस कृतार्थ करून सोडते. माणसे जोडण्याची कला ह्या प्रवचनांदरम्यान शिकता आली.
५. एखादा कंटाळवाणा विषयाला (with less glamour quotient) सध्याच्या चर्चित प्रकरणाची फोडणी देऊन तो रंजक बनविण्याची श्रीजींची हातोटीही वाखाणण्याजोगीच.
६. श्रीजींना साधारणतः भक्तांसमोर प्रवचन करण्याची व समोरून येणा-या प्रतिसादावर तो विषय फुलविण्याची सवय आहे. परंतु सद्यपरीस्थितीत समोर कोणीही नसताना श्रीजींनी कधीकधी एक श्र्लोक एक दीड तासही चालवला. ब-याचदा ते म्हणत कमेंट बाॅक्समध्ये प्रतिसाद द्या. मी माझ्या परीने तुम्हाला समजवतोय पण ते तुम्हाला समजतेय ना, ही पराकोटीची कळकळ एका अत्युच्य शिक्षकाची गुणवत्ता अधोरेखित करते.
७. सादरीकरण – अवतीभवतीचं वातावरण, पाठीमागचं देवघर, वेळेचे योग्य नियोजन, विषयाला अनुरूप वेशभूषा, शब्दांमधील चढउतार, प्रश्न विचारायची विशीष्ट पद्धत, मध्येच खळखळून येणारे हास्य, सर्व धर्मांचा समान आदर ह्या मुळे श्रीजींची प्रवचने आगळी आहेत, वेगळी आहेत. एकमेवाद्वितीय आहेत.
८. सखोल अभ्यास – केवळ प्रवचन द्यायचे म्हणून नाही तर त्या अनुषंगाने येणारे श्रोत्यांचे प्रश्न, गीतेतील श्लोकांना पुरक वेदोपनिषदांतील मंत्र, श्लोक,ओव्या न पाहता कंठस्थ असणे हे श्रीजींच्या विद्वत्ताप्रचुरतेचे प्रमाण होय. कठोपनिषद, तैतरीय, मंडूक उपनिषदांतील श्लोक, ज्ञानेश्वरीतील ओव्या, तुकारामांचे अभंग ह्या कंठस्थ असणं हे श्रीजींचे असामान्य व्यक्तिमत्व उद्धृत करतं.
९. शेवटच्या दिवशी भजनाच्या दिवशी श्रीजींच भावूक होणं त्यांची परमात्म्याप्रती असलेली प्रीती अन् एकरूपता दर्शवते.

ह्या आणि अशा अनेक निरीक्षणांना अनुभवत, श्रीजींच्या सुहास्य वदनातून पाझरणारे ज्ञानामृत कान तृप्त होईस्तोवर श्रवण करणं ही एक अपूर्व पर्वणीच. ह्या परमपुण्यपावन सोहळ्याचे साक्षीदार होता आले हे आमचे महाभाग्यच.

ह्या प्रवचनमालिकेमुळे सामान्य जनांना निश्चितच श्रीमद्भगवतगीतेप्रती कुतुहल निर्माण होऊन वाचनाची, समजण्याची निश्चितच प्रेरणा मिळेल, ज्यांनी आधी वाचलीय अशांना त्याचा अर्थ अधिक सुस्पष्ट होईल असा आशावाद व्यक्त करतो.आमचा अधिकमास ख-या अर्थाने सार्थकी लावल्याबद्दल श्रीजींचे अत्याधिक आभार, श्री माणिकप्रभू संस्थानाचे आभार व अभिनंदन.

श्रीजींच्या अंतस्थ तळमळीने प्रज्वलीत झालेल्या व वेदांताच्या सम्यक ज्ञानाने घातलेल्या आहुतींनी धडाडलेल्या, ह्या गीताज्ञान यज्ञात आमच्यातील अज्ञान जळून जाऊन, ह्या गीताज्ञानयज्ञाची धग आमच्यात कायम राहो, ह्या गीताज्ञानयज्ञातील शब्दरूपी विभूतीने आमच्या अंतरातील परमात्मा तत्वाची जाणीव नित्य रहावी व त्याची खरी ओळख आम्हा सामान्य जनांना व्हावी ह्या प्रभुचरणांची सप्रेम विनंती. श्री माणिकनगरातून उगम पावणा-या व श्रीजींच्या विद्वत्ताप्रचूर विवेचनाने नित्य प्रवाहित होणा-या परमपवित्र ज्ञानगंगेमध्ये आम्हांस नित्य डुबकी मारून आमचे अज्ञान धुवून जावो ह्या प्रभुचरणी पुनःश्च लडिवाळ विनंतीसह जय गुरू माणिक.