by Pranil Sawe | Dec 30, 2025 | Uncategorized
स्थितप्रज्ञता आणि अचंचल श्रद्धेची मूर्ती – श्रीदेवी भगवती व्यंकम्मा
श्री माणिकचरितामृताचे श्रवण, मनन आणि निदीध्यासन करताना चित्तशुद्धी तर होतेच, त्यातील अनेक पात्रे आपल्याभोवती रुंजी घालत राहतात. त्या त्या पात्रांच्या संदर्भात घडलेल्या लीला, त्यातून श्रीप्रभुंनी केलेला निजात्मबोध किंवा त्या लीलेचे उलगडलेले रहस्य जाणून, आपल्या जगण्याचा मार्ग प्रशस्त होत राहतो. श्रीप्रभु चरितामृताचे घुटके घेताना, श्रीदेवी व्यंकम्मा मातेची स्थितप्रज्ञता आणि तिची श्रीप्रभु चरणांवर असलेली अचंचल श्रद्धा, आपल्या हृदयात खोलवर घर करून राहते.
तेविसाव्या अध्यायात कोमटी जातीची, अगदी बालवयांतच वैधव्य पदरी पडलेली, व्यंका बाला आपल्यासमोर येते. श्रीप्रभुंच्या दर्शनाला येत असताना, अवकाळी पावसामुळे आलेल्या पुरात वाहून गेलेला संपूर्ण परिवार, पुराच्या पाण्यात बुडत असताना कुणीतरी हात देऊन पाण्याबाहेर काढून किनाऱ्यावर ठेवलेले, सोबत कुणीही नाही, काय करावे? कुठे जावे? भविष्यात काय वाढून ठेवलाय, याची सुतराम कल्पना नसलेली, व्यापारशून्य झालेली इंद्रिये घेऊन, अवघ्या अकरा वर्षाची ही बालविधवा पोर मैलार येथे श्रीप्रभुंच्या दरबारात येते. मध्यभागी गादीवर बसलेल्या श्रीप्रभुंना पाहून आपल्याला पाण्यातून वाचविणारा हाच तो! हाच मला आता भवसागरातूनही तारेल, अशी व्यंकम्माची मनोमन खात्री पटते. एका कोपऱ्यात बसून तासान तास, नंदी जसा शिवाला पाहतो, तसे एकटक श्रीप्रभुंकडे पाहत बसावे, त्याच आत्मानंदात तृप्त असावे, श्रीप्रभुंच्या दिव्यरूपाशी तासन् तास अनुसंधान साधावे, एवढेच व्यंकम्माला माहीत होते. श्रीप्रभुंच्या प्रसादाची काळजी नाही, की श्रीप्रभु चरणांवर मस्तक ठेवायची इच्छा नाही, देहाची पर्वा नाही, अथवा काही मागणे नाही, केवळ आणि केवळ अनिमिष नेत्रांनी श्रीप्रभुंचे नि:श्चल ध्यान, त्यातच तीचे समाधान! कुण्या शिष्याने हटकल्यावर भानावर येऊन व्यंकम्माने श्रीप्रभुंकडून खारकांचा प्रसाद घेतला आणि बाहेर गेली. दोन-तीन दिवसांनी व्यंकम्मा पुन्हा श्रीप्रभु दरबारी आली. त्यावेळी श्रीप्रभुंनी पुन्हा येण्याचे कारण विचारताच, माझे या जगात कोणीही नसून, अंतरीची तळमळ शांत होण्यासाठी आपल्या परममंगल चरणांशिवाय अन्य कुठलेही स्थळ नाही, हे तिने श्रीप्रभुंना अत्यंत निश्चयपूर्वक सांगितले आणि आपल्याला आसरा देण्यासाठी विनंती केली. परंतु आम्ही फकीर, आमच्याबरोबर राहावयाचे, तर अंगावरचे सर्व दागिने उतरावे लागतील, प्रसंगी भुके राहावे लागेल, अंगाला भस्म फासून राहावे लागेल, असे सांगून श्रीप्रभुंनी व्यंकम्माची पहिल्यांदा परीक्षा पाहिली. परंतु श्रीप्रभु चरणांवाचून अन्य तरणोपाय नाही, हा दृढनिश्चय झालेल्या व्यंकम्माने तात्काळ आपले दागिने उतरवून, अंगी शुभ्र वस्त्र धारण केले आणि कपाळी भस्म चर्चिले, ते जीवनभरासाठीच! श्रीप्रभुंची आज्ञा ही ‘शब्दप्रमाण’ मानून, त्याची जपणूक व्यंकम्माने अगदी प्राणपणाने आजीवन केली. अगदी न्हाणीघरात स्नान करत असताना, ‘असशील तशी निघून ये!’ हा श्रीप्रभुंचा निरोप मिळताच, स्त्रीलज्जेचे भानही न राहता, व्यंकम्मा तशीच नग्न अवस्थेत श्रीप्रभुंकडे धावत निघाली. आपल्या भक्ताचे हे निर्व्याज प्रेम पाहून, तिची तत्परता पाहून श्रीप्रभुंनी आपल्या अंगावरील दुशाला व्यंकम्माला प्रसाद म्हणून लज्जा रक्षणासाठी दिला. श्रीप्रभुंच्या या महावस्ररूपी प्रसादाने व्यंकम्माचे अवघे जीवनच बदलून गेले. ती वृत्तीने नि:संग झाली. आपल्या विरक्त जीवनशैली आणि साधनेने तिने लवकरच श्रीप्रभुंचा विश्वास आणि कृपा संपादन केली. माणिकनगरची स्थापना आणि तेथे कायमचे वास्तव्य करण्यापूर्वी श्रीप्रभु अनेक ठिकाणी भ्रमंती करीत. आपल्याबरोबर चार विश्वासू शिष्य बरोबर ठेवीत. अल्पावधीतच व्यंकम्माने ती योग्यता प्राप्त केली आणि श्रीप्रभुंनी आपल्या मणिचूल पर्वतातील एकांतवासात काही निवडक शिष्याबरोबर व्यंकम्मालाही सोबत घेतले. भालकीच्या घोर अरण्यात श्रीप्रभु व्यंकम्मासहित आपल्या शिष्यांसमावेत आठ आठ दिवस समाधी लावून बसत. याच एकांतवासादरम्यान श्रीप्रभुंनी व्यंकम्मास योगासने आणि समाधी कशी लावावी, हे शिकविले! एका सामान्य बालिकेपासून योगिनी बनण्याचा व्यंकम्माचा प्रवास आता श्रीप्रभुंच्या सान्निध्यात प्रशस्त होत होता.
बिदरच्या मुक्कामात असताना, सर्व जातीच्या भक्तांनी श्रीप्रभुंना आपापल्या घरी येऊन पूजा स्वीकारण्याचा आग्रह केला. त्यावेळेस सर्व भक्तांना श्रीप्रभुंनी मी उद्या माध्यान्हसमयी आपणाकडे येतो, असे आश्वासन दिले. माध्यान्ह समयी सूर्य डोक्यावर आला, तरी झरणी नृसिंहाच्या आपल्या मुक्कामाच्या ठिकाणी श्रीप्रभु स्वस्थ पडून होते. सर्व भक्तांमध्ये बिदरनगरामध्ये पाद्य पूजेसाठी जाण्यासंदर्भात चलबिचल सुरू झाली. श्रीप्रभु अजूनही उठले नाहीत, म्हणून कुजबुज सुरू झाली. व्यंकम्मा मात्र एका कोपऱ्यात स्वस्थ बसून श्रीप्रभु नामाचा जप करीत होती. त्याचवेळी श्रीप्रभुंनी योगमायेने विश्वरूप धारण करून एकाच वेळी अनेक भक्तांच्या घरी पूजा स्वीकारल्या. थोड्यावेळाने सर्व भक्त पुन्हा श्रीप्रभुंकडे येताच, श्रीप्रभुंच्या योगशक्तीचा उलगडा झाला. अशावेळी शिष्यांमध्ये जरी चलबिचल होती, तरी व्यंकम्मा मात्र त्याही परिस्थितीत स्थितप्रज्ञ राहिली.
एका ब्राह्मण दांपत्यास वृद्धत्व आले, तरी त्यांना पुत्रसंतान नव्हते. श्रीप्रभुंची त्यांच्यावर विशेष प्रीती होती. एकदा ते दांपत्य भेटीस आले असता, त्यावेळेस व्यंकम्माही तेथे आली. श्रीप्रभुंनी व्यंकम्माला चार दिवस न येण्याचे कारण विचारले. त्यावर स्त्रीधर्मानुसार चार दिवस अडचणीचे असल्यामुळे, दर्शनास येता आले नाही, असे व्यंकम्माने श्रीप्रभुंना सांगितले. त्यावेळी श्रीप्रभुंनी व्यंकम्मास, ‘तुला कंटाळा आला असेल, तर तुझ्या मासिक पाळीचे दान या सत्पात्र पात्र ब्राह्मणपत्नीला देऊन मोकळी हो,’ असे सांगितले. येथेही श्रीप्रभुआज्ञा प्रमाण मानून व्यंकम्माने आपल्या हातून त्या वृद्ध ब्राह्मण स्त्रीच्या हातावर पाणी सोडले आणि तिला रजोनिवृत्ती मिळाली.
टेहेळदास नावाचा श्रीप्रभुंचा एक अभिमानी भक्त होता.व त्याची माता साधारणत: सव्वाशे वर्षांची होती. श्रीप्रभु कधीकधी तिच्या भेटीसाठी तिच्या झोपडीत जात. एके दिवशी श्रीप्रभु टेहेळदासाच्या आईच्या झोपडीत तिच्याशी सुखसंवाद करीत असता, एकाएक झोपडीला आग लागली. त्या आगेच्या प्रभावाने बाजूच्या झोपड्यांनीही पेट घेतला. सगळीकडे एकच आगडोंब उसळला. श्रीप्रभु आगीमध्ये सापडले, ही वार्ता संपूर्ण माणिकनगरात पसरली. सर्वत्र एकच हाहाकार माजला. सर्व लोकांप्रमाणे श्रीप्रभुंचे बंधूही आग विझविण्यासाठी सरसावले. या प्रचंड आगीमध्ये टेहेळदासाच्या आईसहित श्रीप्रभुही आगीच्या भक्षस्थानी पडले असावेत, अशी शंका, ती भयंकर आग पाहून, अनेक लोकांच्या मनात आली. या हलकल्लोळातही व्यंकम्मा मात्र प्रलयकाळातही स्थिर असणाऱ्या एखाद्या योग्याप्रमाणे श्रीप्रभुगादी जवळ बसून निजानंदात निमग्न झाली होती. पंचमहाभूतांवर सत्ता असणाऱ्या निरालंब, निर्गुण, निरंजन, परिपूर्ण अशा श्रीप्रभुला अग्नी बाधा तो काय करू शकणार? असा ठाम विश्वास केवळ व्यंकम्माच्या ठायींच होता आणि म्हणूनच ती आपल्या जागी स्वस्थचित्त राहिली.
श्री हनुमंत दादा महाराज, मातोश्री श्री बयांमादेवी आणि श्रीनृसिंह तात्या महाराजांची समाधी झाल्यावर, आपणही श्रीप्रभुंच्या आधी समाधीस्थ व्हावे, ही व्यंकम्माची इच्छा होती. आणि श्रावण वद्य त्रयोदशीची मंगलवेळा साधून, अहोरात्र भजनात घालवून, देवी व्यंकम्मा निश्चेष्टित होऊन पडली. व्यंकम्माचे निर्वाण झाले, असे समजून तिच्या कोमटी जातीच्या लोकांनी तिच्या अंत्यसंस्काराची तयारी केली. परंतु तिला हात लावताच, तिच्या तोंडातून ॐकार ध्वनी ऐकू येई. जिवंतपणाचे कोणतेही लक्षण व्यंकम्मात दिसत नव्हते. परंतु कोमटी लोकांनी हात लावताच तिच्या देहातून ॐकार ध्वनी ऐकू येई. त्यावेळेस व्यंकम्माचे अंतःकरण श्रीप्रभुंनी तात्काळ ओळखले. आपला अंत्यसंस्कार वैदिक पद्धतीने व्हावा, अशी तिची इच्छा असल्याचे श्रीप्रभुंनी सर्वांना सांगितले. त्याप्रमाणे श्रीप्रभुंच्या सेवेकरी ब्रह्मवृंदाकडून व्यंकम्माच्या अंत्यसंस्काराची तयारी केली गेली. प्रथमत: स्नान घालून, व्यंकम्मास शुभ्र चोळीपातळ नेसविण्यात आले. सर्वांगाला भस्म चर्चिले गेले, कपाळी शुभ्र गंधाचा टिळा आणि गळ्यामध्ये रुद्राक्ष माळा घातल्या गेल्या. त्यावेळी व्यंकमा एखाद्या निर्मळ योगिनीप्रमाणे भासत होती. श्रीप्रभु आपल्याजवळ असल्याचे जाणून, व्यंकम्मा आपल्या जागेवरून उठली, तिने श्रीप्रभुंना अत्यंत मनोभावे नमस्कार केला. श्रीप्रभुंचे चरण घट्ट पकडले आणि पुन्हा मांडी घालून व्यंकम्मा योगासनात बसली, ती कायमचीच! व्यंकम्माच्या समाधीनंतर तिचे मंदिर बांधावे किंवा कसे, अशी विचारणा करताच श्रीप्रभु म्हणाले, ‘तिच्या सामर्थ्याने तीच आपले मंदिर उभारून घेईल!’ परमविदुषी श्रीदेवी व्यंकम्माचे भव्य मंदिर आजही आपल्याला माणिकनगरी पहावयास मिळते. भक्तांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण करणारी, श्रीदेवी व्यंकम्मा ही श्रीदत्तात्रयांची मधुमती शक्तीच आहे, अशी मान्यता सर्व भक्तांमध्ये आहे. नराचा नारायण होणे म्हणजे नेमके काय, हे आपल्याला स्थितप्रज्ञ, श्रीप्रभु चरणांवर अचंचल श्रद्धा आणि श्रीप्रभु वचनांवर अढळ विश्वास असणाऱ्या, श्रीदेवी व्यंकम्माच्या चरित्रातून अनुभवता येते. या सद्गुणांच्या जोरावरच कोमटी जातीतील एक सामान्य व्यंका बालिका अखेरीस श्रीदेवीपदास पोहोचली.
विश्वपालिनी जगदंबे की जय!!!
श्री मधुमती शामलांबा माते की जय!!!
श्री व्यंकम्मा देवीचा उदो उदो!!!
by Rudrani Kulkarni | Nov 8, 2025 | Uncategorized

माणिक्यनगरं नाम क्षेत्रमस्ति पवित्रकं।
यत्र विशवेश्वरो देवो प्रभुरूपेण तिष्ठति।। (१.४ – माणिकनगर क्षेत्र माहात्म्य)
अर्थ: माणिकनगर नावाचे एक अत्यंत पवित्र क्षेत्र आहे. त्या क्षेत्रात प्रत्यक्ष भगवान् श्री काशी विश्वेश्वर प्रभु रूपाने राहतात.
आप सभी ने शीर्षक पढ़ा है, तो निश्चित ही मैं माणिकनगर के बारे में ही कुछ तो लिख रही हूँ। सबसे पहले तो मैं यह स्पष्ट करना चाहती हूँ कि माणिकनगर के बारे में लिखना मेरी क्षमता से परे है, और श्री चैतन्यराज महाराज ने भी विस्तार से और सुंदर शब्दों में Glory of Maniknagar में माणिकनगर क्या है, यह स्पष्ट किया है। किंतु आज मैं अपने दोस्तों के प्रश्नों का उत्तर देना चाहती हूँ कि – “क्या माणिकनगर कहते रहती हो? हर साल तो जाती ही हो। कभी बाहर भी घूमने जाती हो क्या? सिर्फ देवदर्शन करने जाते रहते हो?”और बहुत कुछ…
यूँ कहें तो बचपन से सुनते आ रहे प्रश्नों के उत्तर देने का आज मैंने ठान ही लिया है। माणिकनगर को हमारे जीवन की, शरीर की और हर समस्या की दवाई कहना भी गलत नहीं होगा। जैसे कई लोग डिप्रेशन न हो, स्वस्थ रहें, इसलिये दवाइयाँ लेते हैं – ठीक वैसे ही हम लोगों को माणिकनगर नाम का डोस महीने-दो महीने में लेना ही पड़ता है, वरना हमारी हालत बिगड़ जाती है। आज हम इतने बड़े हो गए हैं, आधुनिक युग में पल रहे हैं, किंतु एक बार भी हमने अपने माँ-बाप से यह आग्रह नहीं किया कि हमें कहीं बाहर घूमने ले चलिए। इसके बावजूद हम हमेशा यही कहते हैं – “हमें माणिकनगर ले चलिए।”
आप हँस पड़ेंगे मेरी इस बात पर कि जब हम छोटे थे, आठवीं कक्षा से पहले तक, तब उन्होंने तो हमारी वार्षिक परीक्षा भी पोस्टपोन करवाकर हमें माणिकनगर लेकर गये हैं। कई बार तो रात 2 बजे तक दिंडी अटेंड करके सुबह 7 बजे हमने परीक्षा दी है। किंतु अब यूनिवर्सिटी में ऐसा करना संभव नहीं है, और “हमने भी अब पढ़ाई को ही प्रभु की सेवा मानकर वहीं मन लगाना शुरू किया है | पहले इतनी समझ नहीं थी कि पढ़ाई भी हम प्रभु को समर्पित करके सेवा कर सकते हैं। वो तो श्रीजी के भगवद्गीता पर प्रवचन सुनकर मालूम हुआ है कि जो भी कर्म करे, वो अगर प्रभु को समर्पित करे तो वह भी भक्ति ही कहलायेगी।पर तब ऐसा लगता था कि दुनिया के सारे पापी लोगों में से हम हैं जो जा नहीं पा रहे हैं।
पर मेरा यह भी अर्थ नहीं है कि सब छोड़कर आप माणिकनगर आ जाइए। बावजूद इसके हमारे माँ-बाप कहते हैं कि साल में एक बार तो जाइए, चाहे आप कितने ही व्यस्त क्यों न हों। आप सोच रहे होंगे कि माणिकनगर के बारे में लिखते-लिखते मैं व्यक्तिगत क्यों हो गई। किंतु मैं युवा पीढ़ी को यह बताना चाहती हूँ कि जितनी उम्र तक छुट्टियाँ मिल रही हैं, उसका उपयोग बाहर घूमने जाने की बजाय कभी माणिकनगर जाकर देखिए – वहीं के होकर रह जाएँगे आप।
चैतन्यराज महाराज के प्रवचन में सुना था और सत्य भी है कि – “प्रभूला धरता येते पण सोडता येत नाही”. और आपके साथ भी वैसे ही हो जाएगा।आज माणिकनगर के अलावा भी हमने तिरुपति, रामेश्वर, पंढरपुर, काशी, जगन्नाथ पुरी आदि अन्य देवस्थानों की यात्रा की है। किंतु जो माणिकनगर में जाकर प्रभु और श्रीजी के दर्शन का आनंद है, वह शायद ही कहीं मिल सकता है।

इसका अर्थ यह नहीं है कि हम अन्य देवों के प्रति भेदभाव या नफरत की भावना रखते हैं। अरे, हमारे प्रभु ने तो हमें दत्त, राम, देवी, पांडुरंग, महादेव, हनुमान, व्यंकटेश, बसवेश्वर आदि सभी में खुद के और खुद में सभी देवताओं के दर्शन देकर धन्य किया है। प्रभु जानते होंगे कि मेरे बावले भक्त कहीं भी जाएँ, उन्हें मेरे बिना शांति नहीं मिलेगी। इसलिए उन्होंने इतने अवतार हमारे लिए धारण किए हैं और इसी तरह हम भक्तों की इधर-उधर घूमने की चिंता को मिटाकर केवल मेरी शरण में आने का, इतना सरल उपाय बताया है।
हमें तो प्रभु ने सकलमत संप्रदाय की सीख दी है, तो भला हम कैसे भेद कर पाएँगे? पर हम भक्तों के लिये यूँ कहना गलत तो नहीं होगा कि सारे तीर्थयात्राओं का संगम हमारे लिये माणिकनगर में ही होता है। और यदि हम भेद करेंगे, तो प्रभु के वचनों का अवमान होगा। और प्राण जाए पर प्रभु के वचनों का अनादर हम नहीं होने देंगे। यह भी सच है कि जब अन्य किसी तीर्थयात्रा पर जाकर दर्शन करते हैं, तो एक बार तो यह वाक्य निकलता ही है- “काही पण असो, माणिकनगर सारखं सुख कशातच नाही।” भेदभाव होता तो हमारे श्रीजी भी चारधाम यात्रा, काशी और अन्य धाम, तीर्थयात्राओं का आयोजन नहीं करते। वे भी तो अपने सारे शिष्यों को सारे धाम लेकर जाते ही हैं, क्योंकि जीवन में तीर्थयात्रा करने का महत्त्व अलग है -यह भी हमें हमारे प्रभु ने ही बताया है। पर यह तो हमारा प्रेम है कि हमें प्रभु और माणिकनगर के अलावा कुछ भी भाता ही नहीं है।
वेदांत सप्ताह और दत्तजयंती जैसे कार्यक्रम तो माणिकनगर की आत्मा हैं। वो हर एक कार्यक्रम – चाहे फिर राजोपचार पूजा हो, वेदांत सप्ताह की दिंडी हो, या दत्तजयंती का उत्सव हो, या कोई भी उत्सव हो। अब तो हम सभी भक्तों ने दत्तजयंती_2025 की तैयारीयाँ भी शुरू की है। मानती हूँ की हम क्या तैयारी करते हैं, किंतु वो जो छुट्टियों का बंदोबस्त करना हो, हम छात्रों की तो अलग ही परेशानी होती है। यही हमारे लेवल की तैयारियों की बात कर रही हूँ। दत्तजयंती का वो हर एक कार्यक्रम तीर्थस्नान से लेकर प्रभू दरबार तक, हर एक चीज अपने आप में ही अलग महत्व होता है।

वो प्रभू पुण्यतिथि, जहाँ हम भक्त थोडे-से व्याकुल होते हैं, क्योंकि अगर हमारे प्रभू महाराज सगुण रूप धरकर हमारे बीच होते तो कितना अच्छा होता — एक तरफ ऐसे विचार आते हैं। तो दूसरी तरफ इस मूढ़ मन को मार्तंड प्रभू की बात याद आती है — “अरे नालायक, मेरी गादी पर सदैव मैं ही विराजमान होता हूँ, तो आगे चलकर मैं नहीं रहूँगा ऐसा तुमने सोच ही कैसे लिया!” और मार्तंड प्रभू याने स्वयं प्रभू ने ही यह बात कही है। तो फिर इस मूर्ख मन को प्रभू में लगाने का प्रयास करते हैं। श्याम में प्रसाद पाकर फिर आनंदित होते हैं। फिर प्रभू द्वादशी के दिन विस्तार से राजोपचार पूजा देखने के बाद, रात में पुरण-पोली पर श्रीजी के करकमलो से घी लेने की हर एक भक्त की इच्छा हमें यह अनुभव कराती है कि जैसे एक माँ के सारे बच्चे ऐसे कह रहे हों — “माँ, मुझे खिलाओ, मुझे खिलाओ!” करके हर एक भक्त की अंतरात्मा पुकार रही हो।
वो दक्षिणा दरबार — जहाँ श्रीजी स्वयं याचक को दक्षिणा देते हैं। आज तक हमने यही देखा होगा कि शिष्य गुरु को दक्षिणा अर्पण करते हैं, पर यहाँ हमारे श्रीजी स्वयं ब्राह्मण, ब्राह्मण के बच्चे, ब्राह्मण की पत्नी, जंगम, फकीर, समस्त संस्थान के सेवक लोग — या आसान भाषा में कहें तो सभी याचक वर्ग, जो वहाँ कुछ लेने की इच्छा रखते हैं — उन सभी याचकों को दक्षिणा देकर हमारे श्रीजी तृप्त करते हैं। जो सिर्फ माणिकनगर में ही देखने को मिल सकता है।
फिर गुरुपूजन के दिन श्रीजी के हाथ से गुरुपेटी भराकर मन पुलकित हो जाता है। तो रात में श्रीजी की अमृतवाणी से कुछ बोध की बातें आत्मसात करने का प्रयास करते हैं। दत्तजयंती के दिन — तो मानो ऐसे लगता है कि साक्षात प्रभु का जन्म अभी-अभी हुआ है, और हम सब प्रभु के काल में ही हैं, प्रभु का पालना झुलाने के लिये ही आये हैं — ऐसी ही अनुभूति होती है।
किसी को भी मोहित कर देने वाला आनंदराज महाराज और चैतन्यराज महाराज का गायन। प्रभु जयंती का वो समय, जहाँ — “जो जो रे प्रभू राया पालना, माणिका लोकपालका” आरती से पूरा वातावरण प्रसन्न, भक्तिमय और उत्साह से भर उठता है। दत्तजयंती के दिन रात भर राजोपचार पूजा देखने के बाद, सुबह 6 बजे जो श्रीजी के साथ बैठकर प्रसाद पाने का जो आनंद है, वह शायद ही घर में अकेले बैठकर खाने में हो। वैसे तो भूख बड़ी लगती है, किंतु वह राजोपचार पूजा और उम्र में इतने बड़े श्रीजी, जिन्हें शुगर होने के बाद भी भूखे रह सकते हैं — तो हम हट्टे-कट्टे होकर क्यों नहीं रह सकते — यही प्रेरणा हमें प्रसाद लेने ही नहीं देती। वरना प्रसाद तो 9 बजे ही शुरू हो जाता है।
दत्तजयंती के उत्सव का दरबार — जो बड़े-बड़े लोग लज्जित हो जाएँ, उस वैभव को देखकर। उस दिन हम एक ऐसी अनुभूति कर सकते हैं, और विचार करने पर मजबूर भी होते हैं कि वो प्रभू राजा है, या संन्यासी है। भक्तों के लिये सब कुछ त्यागने वाला भी वही है, तो भक्तों के लिये सब कुछ धारण करने वाला भी वही है।
किंतु फिर चैतन्यराज महाराज की बात याद आती है — यह प्रभू का दरबार, वैभव है।वो तो राजाओं के भी राजा, राजाधिराज हैं। पर राजाओं का वैभव क्षणिक होता है , और उस प्रभू का वैभव तो अक्षय है |पर कुछ लोग ऐसे भी होते हैं जो केवल उस जरी की टोपी, वो वैभव देखकर कहते हैं कि प्रभू, श्रीजी को इसकी क्या आवश्यकता।अरे, पर प्रभू और श्रीजी को सच में इसकी जरूरत है ही नहीं।वो तो हम जैसे बावले भक्तों की इच्छा का मान रखणे के लिये इतने आभूषण उन्होंने धारण किये हैं। उस जरी की टोपी पहनने वाले, सिर के भीतर सदैव चलणे वाला ब्रह्मचिंतन देखने के लिये हमने भी तो कौन-सा सामर्थ्य, योग्यता, तपस्या, दिव्यदृष्टी प्राप्त की है?
हम तो सदैव से इस संसार में आवागमन करने वाले कीड़े ही हैं। तो सही है, हम तो इन सोने-चांदी, जरी की टोपी पर ही दृष्टि रखेंगे ना।पर प्रभू हम सब को सद्बुद्धि, दिव्यदृष्टि प्रदान करे कि हम उस प्रभू को समझ सके। अरे तुम्हे ओर कोनसा दाखला प्रभू दिखादे, श्रीजी को शुगर, इतनी आयु होणे के बावजूद, वो दरबार हो या दत्तजयंती की राजोपचार पूजा, आते है तो १३ से १४ घंटो तक न कोई शारीरिक क्रिया करते है, न कभी इतनी ठंड में कापते नजर आये है | श्रीजी के उमर के भी, या उनसे बडे लोग भी उत्सव मे सहभागी होते है, उनकी हालत कभी देखीं है क्या? और उनकी ही नहीं इतनी सी उमर है हमारी तो सिर्फ पूजा देखणे से ही हमारे पैर, कमर, आदी सभी अंगो मे दर्द होता है | वो श्रीजी रुपी प्रभू ही है जो हमे दिखा रहे है की कैसे वह शारीरिक क्रियाये, ओर मानवता से परे है | वरणा हम मूढ तो उन्हे एक सामान्य मानव ही समझने की भूल कर बैठते है| एवं संत कबीरदास जी ने भी तो हमे यही उपदेश दिया है की – “तुलसी वृक्ष न जानिये, गाय न जानिये ढोर, गुरू मनुज न जानिये, ये तिनो नंदकिशोर |”

दरबार की वह रात, जहाँ प्रभु संस्थान के सचिव श्री आनंदराज महाराज संस्थान का वार्षिक प्रतिवेदन और कुछ चार बोध की बातें बताते हैं। तो दरबार को एक नई दिशा प्राप्त होती है | वैसे तो हर एक बात व्हॉट्सऐप ग्रुप पर डाली जाती है, किंतु हर एक व्यक्ति के भीतर वह आवाज़ कानों में सुनते-सुनते प्रोजेक्टर पर देखने की इच्छा हमें उस हर एक व्यक्ति तक ले जाती है, जो सच में प्रभु संस्थान के विकास को लेकर बड़ा आनंदित होता है।
दरबार के दिन कड़ाके की ठंड में कतार में खड़े रहकर हर एक व्यक्ति के भीतर श्रीजी के दर्शन की इच्छा — जो हमें एक सच्चे भक्त तक पहुँचाती है। तो इतनी ठंड में भक्तों के लिये चाय-बिस्किट की व्यवस्था — श्रीजी का भक्तों के प्रति प्रेम दर्शाती है। उस चाय बिस्कीट को देख मुझे संत मीरा बाई की उक्ती का स्मरण होता है- “भक्त को जितने प्रभु हैं प्यारे, भक्त प्रभु को उतने दुलारे, करे भक्त का मान, भक्त प्रिये भगवान।” चाय-बिस्किट तो छोड़ो, एक-एक व्यंजनों और उसके स्वाद की बात करने बैठूंगी तो यह लेख कभी समाप्त ही न हो। किंतु जब दरबार में श्रीजी का दर्शन हो जाता है, तो एक तरफ दर्शन प्राप्त होने से मन पुलकित हो जाता है, तो दूसरी तरफ — “कल घर जाना होगा” — इस विचार से मन संतप्त हो उठता है।
पर फिर — अगले साल फिरसे आएंगे — यही आसरा उस दिन काम आता है। दरबार की सबसे विशेष बात यह है की, प्रभू महाराज उस दीन सभी को हर किसी की इच्छा अनुरूप सुख, समृद्धी से भक्तो की झोली भर देते है | और आखीर मे तुळजाभवानी के प्रसाद एवं शोभायात्रा से दरबार की समाप्ती होती है | जो भी मैंने ऊपर दत्तजयंती महोत्सव की सारी बातें संक्षिप्त में कही हैं — वह सुनी-सुनाई नहीं हैं या कोई बड़प्पन नहीं है। अपितु स्वयं अनुभव लेकर बताई हैं। पर यूँ ही चैतन्यराज महाराज ने माणिकनगर को “कैलाश” घोषित नहीं किया है। यह अनुभव करने के लिये निश्चित ही एक बार जाकर दत्तजयंती के सारे कार्यक्रम दिल से, भक्ती से अनुभव भी करने पड़ते हैं।
माणिकनगर तो हर एक स्त्री, जो विवाहित है, उसके लिये मायके से बढ़कर है। बस खाओ-पियो और प्रभु का स्मरण करते रहो। न जल्दी उठकर खाना बनाने की चिंता, न रात को सोते समय कल सुबह की तैयारी – पर माणिकनगर में केवल और केवल बस उस स्त्री को कार्यक्रम में जाने की चिंता होती है | निश्चित ही यह अनुभव मेरा नही है, यह बात मैने मेरी माँ, चाची, बुवा और अन्य स्त्रियों से सुनी है | जब हम सभी कार्यक्रम अटेंड करके घर वापस आते हैं, तो चार दिन तो उसी खयालों में रहते हैं। वह भजन की आवाज़, जो मन में चल रही होती है, वह न तो सोने देती है, न पढ़ने देती है। कोई भी आज की माणिकनगर की रचना देखेगा, तो वह स्वयं को बार-बार वहाँ जाने से रोक नहीं पाएगा।
कभी-कभी ऐसा भी लगता है कि प्रभु ने माणिकनगर हमारे पास क्यों नहीं रखा? अगर पास होता तो और भी आसानी होती। वैसे तो बहुत पास है, लेकिन जाते समय वह भी बहुत दूर लगता है। लेकिन छोड़िए, प्रभु ने कुछ तो सोचकर और हमारी भलाई के लिए ही ऐसा किया है। यह तो मेरा प्रेम और क्रोध से प्रभु से किया गया सवाल है – इस पर आप ज़्यादा ध्यान न दें। माणिकनगर हम सभी के लिए ऐसी जगह है – चाहे सुख हो, दुख हो, परीक्षा में अच्छे अंक मिले हों, मन अस्वस्थ हो या अन्य कोई भी कारण हो हो – बस, चलो माणिकनगर ! वहाँ जाने से सब ठीक हो जाता है, और वास्तव में हो भी जाता है।

यह जो विश्वास है न, यही हमारे सुखी जीवन का असली राज़ है| हमारे माँ-बाप तो हमें हमेशा यही याद दिलाते रहते। हैं – जीवन में कुछ भी करो, पर अगर प्रभु और प्रभु की गादी को भूलोगे, तो तुम कितना भी आगे बढ़ो, तुम्हारा अमंगल निश्चित है। रोज़ के जीवन में कोई माँ-बाप ऐसे शब्द प्रयोग नहीं करते, किंतु जब प्रभु और प्रभु के गादी के प्रति कुछ समझाना हो, तो यह पंक्ति एक बार तो हमारे घर में ज़रूर प्रयोग होती है। निश्चित ही हम इसे ध्यान रखेंगे।
लेख की सीमा और आपको पढ़ने में ज्यादा समय न लगे, इसको ध्यान में रखते हुए आज मैंने जितना हो सके, उतना बताने का प्रयास किया है कि माणिकनगर हमारे लिए क्या है और हम बार-बार वहीं क्यों जाते रहते हैं। और उस पवित्र भूमि में जाने वाले हम कौन होते हैं – वह प्रभु ही हैं जो बार-बार बुला लेते हैं। तो भला हम कैसे उस बुलावे का विद्रोह कर पाएँगे? किंतु शब्दों में इसे पूरी तरह बाँध पाना संभव नहीं है। वैसे तो मैं सिर्फ माणिकनगर के बारे में ही लिखना चाहती थी, पर दत्तजयंती आने वाली है, तो बैकग्राउंड में वही विचार चल रहे थे, इसलिए दत्तजयंती के बारे में भी कुछ ज्यादा ही लिख दिया। अगर आपकी अपेक्षाओं तक मैं नहीं पहुंच पाई, तो दिल से क्षमा चाहती हूँ। पर माणिकनगर और श्रीजी हमारे लिये केवल एक तीर्थ या इंसान नहीं, बल्कि जीवन की प्रेरणा, शक्ति और विश्वास हैं। माणिकनगर हमारे अनुभवों, आस्था और सुख-दुःख के साथी के रूप में जुड़ा हुआ है, जिसका स्थान कोई भी और किसी भी रूप में नहीं ले सकता |
श्री चैतन्यराज महाराज भी सही कहते हैं – “केवल पहुँचते हैं यहाँ सौभाग्यशाली भक्तजन”, और उनमें से एक हम भी है इसका मुझे गर्व है|
by Manohar G Kulkarni | Jul 21, 2025 | Uncategorized

रीध्दीसिद्धी दाता श्री एकदंता
आरंभ करीतो तव नाम घेता।
नमु तुला भगवती श्री भवानी
नमस्कार माझा तुझ्याच चरणी ।।१।।
हृदयी स्मरोनी प्रभु माणिकाला
आरंभ करीतो शुभ लेखनाला।
कर्ताकरवीता प्रभु माणिकेश
तुझीच भक्ती करीतो विषेश।।२।।
मनोहर बया दोघेही धन्य झाले
प्रत्यक्ष श्रीदत्त स्वप्नात आले।
तया रामनवमीस दृष्टांत झाला
सदा वंदितो माणिकाच्या पदाला।।३।।
मुखाने सदा श्रीप्रभुनाम घ्यावे
सदा संकटी श्रीप्रभु नित्य धावे।
अहंभाव सारा सोडुन द्यावा
जवळी करावी प्रभुनाम सेवा।।४।।
सदैव प्रभुरुप मनी स्मरावे
प्रभु पदासी सदा लीन व्हावे।
प्रभुभक्त तू काय चिंता वहासी
प्रभु घेई जवळी निजबालकासी।।५।।
सदा कर्म करिता प्रभु नाम घ्यावे
सेवेत प्रभुच्या सदा सिद्ध व्हावे।
मिळेना पुन्हा जन्म हा मानवाचा
जगी धन्य तो दास श्रीमाणिकाचा।।६।।
उध्दार करण्या जगी मानवाचे
प्रभु पातले ग्राम कल्याण साचे।
संतोष वाटे अवघ्या जनाला
जगी धन्य तो दास श्रीमाणिकाचा।।७।।
प्रभूस माझ्या माझीच चिंता
प्रभूवीनण वाली नसे कोणी आता।
चरणी प्रभूंच्या चला ठेवु माथा
जगी धन्य तो दास श्रीमाणिकाचा।।८।।
सदाशिव होवोनि काळंभटासी
प्रभु दाखवी रुप निजबालकासी।
मनी ध्यास राहो प्रभूंच्या पदाचा
जगी धन्य तो दास श्रीमाणिकाचा।।९।।
नसे भिन्न ती शर्करा आणि गोडी
तसे श्रीप्रभु आणि भक्ताची जोडी।
जयाच्या शिरी वरदहस्त प्रभुचा
जगी धन्य तो दास श्रीमाणिकाचा।।१०।।
अरे नासका नासका देह सारा
नको वाढवू हा फुकाचा पसारा।
सदा ध्यास राहो प्रभुच्या पदाचा
जगी धन्य तो दास श्रीमाणिकाचा।।११।।
करी श्रीहरी बोध त्या अर्जुनाला
चुकेना कधी कर्म ते मानवाला।
प्रभुनाम प्रेमे हृदयी धरावे
सदा सर्वदा त्या प्रभुला स्मरावे।।१२।।
गोविंद नामे सखा जो प्रभुचा
सजीव झाला तया साद देता।
अचंभित होवोनि ग्रामस्थ पाहे
सदा सर्वदा त्या प्रभूला स्मरावे।।१३।।
जगी जन्मला मृत्यू त्यासी टळेना
तुझा मी पणा हा तरीही सुटेना।
प्रभु कीर्तनी दंग होवुन जावे
सदा सर्वदा त्या प्रभुला स्मरावे।।१४।।
हृदयीं जयाच्या प्रभु राम आहे
सन्मुख प्रभुच्या उभा नित्य राहे।
चिरंजीव होवोनि भक्तास पावे
सदा सर्वदा त्या प्रभुला स्मरावे।।१५।।
असे शोभला मेखला श्री प्रभुला
मना वाटले भेटलो त्या हरीला।
लिला प्रभुच्या मज वर्णवेना
प्रभूवीण मजला कोणी असेना।।१६।।
पहा श्रेष्ठ तो भक्त श्री पुंडलिक
तया कारणे श्रीप्रभु धाव घेत।
उभा चंद्रभागेतटी देवराणा
प्रभूवीण मजला कोणी असेना।।१७।।
भक्तांस करीती प्रभु बोध एक
सकलमताचा पंथ सुरेख।
आत्मा तो सर्वांतरी एक जाणा
प्रभूवीण मजला कोणी असेना।।१८।।
बहु गोड रे नाम श्री माणिकाचे
मुखी बोलता सुख होईल साचे।
नामाविना व्यर्थ हा देह जाणा
प्रभूवीण मजला कोणी असेना।।१९।।
प्रभूवीण नाही मिळे आत्मज्ञान
तुकाराम धनगर असे भाग्यवान।
घोंगडी श्रीप्रभुची मज वर्णवेणा
प्रभूवीण मजला कोणी असेना।।२०।।
गंगा शिरी घेतली त्या शिवाने
उचलुन गोवर्धन धरीला हरीने।
हरीहराचे प्रभु रुप माना
प्रभूवीण मजला कोणी असेना।।२१।।
किती धन्य तो भक्त दयालदास
प्रभु भेटले राम होवोनि त्यास।
भक्ताविना मन प्रभुचे रमेना
प्रभूवीण मजला कोणी असेना।।२२।।
भीमाबाईचा भाव जाणोनी मनीचा
प्रभु योजिती त्यास उपाय साचा।
देशील कवड्या मजला तु आठ
होईल पुत्र तुजला तितुकीच नीट।।२३।।
माता बयंबा होई चकीत
श्रीदत्त रुप प्रभु दाखवीत।
दिसे षड्भुजा भस्म धारी शरीरी
रुद्राक्ष माळा कंठी विहारी।।२४।।
अति कष्टी होता हा संग्रामराव
उदर पीडिचा त्या सुचेना उपाव।
येवुनी स्वप्नी महादेव बोले
प्रभुचरण तिर्थ तु घ्यावेसी भले।।२५।।
आबाचार्य होते प्रभुभक्त थोर
प्रभुचीच सेवा असे ध्यास फार।
तया भेटण्या श्रीप्रभु प्रगट झाला
नमस्कार माझा प्रभुच्या पदाला।।२६।।
चंदनापरी देह अवघा झिजावा
सेवेत प्रभुच्या उभा जन्म जावा।
प्रभुपाठी असता भिती कशाला
नमस्कार माझा प्रभुच्या पदाला।।२७।।
अरण्यात नांदे बलभीम मुर्ती
जाज्वल्य उग्र असे ज्याची कीर्ती।
प्रभु कारणे अंजनीपुत्र धावे
अचंबित होवूनी ग्रामस्थ पाहे।।२८।।
अवतार शिवाचा असे खंडेराव
मैलार क्षेत्री जयाचाच ठाव।
प्रभु जन्मीचा होई दृष्टांत जेथे
सदा वंदितो भक्त भूमीस तेथे।।२९।।
प्रभुच्या पदा सर्वदा मोक्ष प्राप्ती
कदापी नसोडी तयाचीच भक्ती।
मिळे ज्ञान वैराग्य एकेची ठाई
नमस्कार तुजला गुरु माणिकाई।।३०।।
प्रभु मंदिरी चंदनाचा सुगंध
येथे राहतो भक्त भजनात दंग।
भक्तासी अपल्या प्रभु पार नेई
नमस्कार तुजला प्रभु माणिकाई।।३१।।
Recent Comments