सुखाचे माहेरघर

आपण सगळ्यांनीच श्री आनंदराज महाराजांचे पुण्यातील ते व्याख्यान ऐकले असेल, ज्यामध्ये त्यांनी श्री माणिकनगरला “सुखाचे माहेरघर” म्हणून संबोधले आहे. कारण तिथे भगवान दत्तात्रेय हे स्वतः भक्तकार्यकल्पद्रुम बनून श्री माणिकप्रभूंच्या रूपामध्ये भक्तांच्या आधिदैविक, आधिभौतिक व आध्यात्मिक उद्धारासाठी निरंतर तेथे विराजमान आहेत. त्या व्याख्यानामध्ये महाराजांनी जे काही संबोधले आहे त्या सर्व आपल्या भक्तांच्या मनातील भावना आहेत.
माणिकनगर काय आहे, कसे आहे, आणि तिथे कोणते सुख आहे हे जाणून घेण्यासाठी आपल्याला एकदा तरी तिथे जावेच लागते. हे क्षेत्र, हा अनुभव आपण कुणाच्या सांगण्यावरून अनुभवू शकत नाही. आणि हेही तितकेच सत्य आहे की हा लेख वाचणारे तुम्ही वाचक हा अनुभव घेऊनच बसलेले आहात. कारण एक दिवस तिथे जाणारी व्यक्ती तिचा अनुभव सांगताना थकत नाही, तुम्ही तर सर्वजन तिथे बऱ्याच वर्षांपासून जात आहात, तुमचा अनुभव सर्वांत जास्ती आहे यात शंका नाही.
मग हा लेख लिहिण्यामागचा उद्देश काय? हा प्रश्न तुमच्या मनात येणे स्वाभाविक आहे.
आपल्या सर्वांना माहिती आहे की करडखेड येथे श्री प्रभू गादी आहे, आणि त्या प्रभू गादीची सेवा करण्याचे सौभाग्य आम्हाला लाभले आहे—याचा आम्हाला अत्यंत आनंद आहे.
एकेदिवशी पहाटे श्री प्रभू गादीची नित्य पूजा चालू होती, व पूजा पद्धती ही माणिकनगर सारखी च आहे. आणि मनात आनंदराज महाराजांचे ते भाषण आठवत होते. तेव्हा एक विचार मनात आला—माणिकनगर हे केवळ सुखाचे माहेरघर नाही, तर ते आमचे आध्यात्मिक शिक्षणाचेही माहेरघर आहे.
वर्षातून अनेक वेळा आपण माणिकनगरला जातो. राजोपचार पूजा आणि विविध संस्थानिक कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होतो. आणि जेंव्हा – जेंव्हा आपण माणिकनगरमध्ये असतो, तेंव्हा प्रत्येकासाठी ते दिवस खऱ्या अर्थाने “माहेरसुखाचे” असतात—मग ती स्त्री असो, पुरुष असो वा एखादा बालक असो.
पण यामध्ये मला नवल याच वाटतं ते म्हणजे—या माहेरसुखाच्या दिवसांमध्ये आपण नकळतपणे श्रीजींकडून खूप काही शिकत असतो.
घरात प्रभू गादी असल्यामुळे नित्य पूजा-अर्चना होतच असते. पण मी स्वतः दररोज हा अनुभव घेतला आहे की आपण आपल्या घरी माणिकनगरच्या पूजेच्या पद्धतींचे अनुकरण करण्याचा प्रयत्न करतो. तुम्हालाही तुमच्या घरी असा अनुभव आला असेल—आपण शक्य तेवढे प्रयत्न करतो की आपल्या घरातील प्रभू विग्रहाची, प्रभू समाधी सारखीच जमेल तशी सुंदर पूजा कशी करता येईल, प्रभू मंदिरात होणारे नित्य सातवारांचे भजन जरी आपण आनंदराज महाराजांसारखे गाऊ शकत नसू, तरी त्यांच्या शैलीत गाण्याचा प्रयत्न करत असतो, तसेच घरातही प्रभू मंदिरासारखी स्वच्छता, शांतता व प्रसन्नता निर्माण करण्याचा प्रयत्न करतो.
आणि गंमत म्हणजे आपण इतके भावनेत गुंतलेले असतो की आपण इथेच थांबत नाही, तर घरात माणिकनगरसारखा प्रसाद म्हणजेच वरण-भात बनवण्याचाही प्रयत्न करतो! हे थोडे हास्यास्पद वाटले तरी त्यामागची भावना मात्र अत्यंत निर्मळ आणि प्रेमळ असते.
खरं तर त्यांच्या पद्धतींचे पूर्ण अनुकरण करणे आपल्यासाठी शक्य नाही. पण श्रीजींसारखी पूजा करण्याची ही जिज्ञासा आपल्याला आई आणि नुकतीच सासरी गेलेल्या मुलीच्या नात्याची आठवण करून देते.
जशी नवीन सासरी गेलेली मुलगी विविध खाण्या – पिण्याचे पदार्थ करून सासरच्या मंडळीचे मन जिंकू पाहण्याचा प्रयत्न करते, आणि माहेरी आल्यावर आईकडून नवीन रेसिपी शिकत असते. लग्न होण्याच्या आधीपासून आई मुलीला पुढे अडचण येऊ नये म्हणून नेहमी शिकण्याचा आग्रह करत असते, पण तेंव्हा ती त्याकडे दुर्लक्ष करते. सासरी अडचण आली की तेंव्हाच तिला आई आठवते. —तशीच आपलीही अवस्था आहे. आपणही आपल्या माहेरघरी, म्हणजेच माणिकनगरला जाऊन आपल्या “आई” म्हणजेच श्रीजींकडून पूजा पद्धती, पूजेसाठी लागणारे साहित्य, इत्यादी शिकतो आणि घरी परतल्यावर त्याचे अनुकरण करण्याचा प्रयत्न करतो. श्रीजी देखील अडचण येण्याच्या आधीपासून नेहमीच प्रभुनाम घेण्यास सांगतात, पण आपणही संकट आल्याशिवाय ती गोष्ट रुजवून च घेत नाही—अगदी त्या सासरी गेलेल्या मुलीसारखीच.
मी माझ्या वडिलांना, प्रभू गादी साठी हे अनुकरण करतांना पाहिले आहे. प्रभू समाधीसाठी वापरले जाणारे अत्तर, फुले, पूजेची पद्धत, विविध अलंकार—यांचे ते अनुकरण करून प्रभू गादीला प्रभू समाधीसारखेच भासविण्याचा प्रयत्न करतात. सतत प्रयत्न करणे की आपला मंदिर परिसर माणिकनगरसारखा कसा होईल. जरी ते पूर्णतः शक्य नसले तरी ती भावना मनाला अपार समाधान देते.
अखेर, माहेर हे माहेरच असते. आपण आपल्या आईकडून कितीही शिकलो तरी ती आईच असते व आपल्यापेक्षा ती नेहमी वरचढच असते. तसेच श्रीजींकडून कितीही शिकलो तरी त्यांच्यासारखी पूजा करण्याचे सामर्थ्य आपल्यात नसते. पण आपल्या गुरूंसारखी पूजा करण्याची जिज्ञासाच श्री प्रभूंना अत्यंत प्रिय असते, असे मला वाटते.
माणिकनगरात (माहेरात) असतांना आपण प्रत्येक गोष्ट बारकाईने निरीक्षण करून शिकण्याचा प्रयत्न करतो. आणि घरी परतल्यावर ( सासरी ) त्या पद्धतीने प्रभू गादीची पूजा करण्याची उत्सुकता मनात असते—जणू त्या प्रभुरूपी सासऱ्याला प्रसन्न करण्याचीच इच्छा असावी.
ही भावना, हा क्रम मला अत्यंत छान वाटतो—तिथे शिकायचे आणि इथे आचरणात आणायचे. एकच श्री प्रभू आपल्यासाठी दोन भूमिका निभावतात—माणिकनगरात ते माहेरचे होतात, तर आपल्या राहत्या गावी ते सासरचे होतात. तिथे ते शिकवतात, आणि इथे येऊन आपण किती शिकलो याची परीक्षा घेतात.
या दुहेरी नात्यात जगण्याचा आनंद काही वेगळाच आहे!
माणिकनगरचे अनुकरण करण्याची आम्हास लज्जा नाही तर ते आमचे भूषण आहे. कधी – कधी वाटतं हा संप्रदाय आम्हास लाभला, असे गुरु लाभले, गेल्या जन्मी असे कोणते पुण्य आम्ही केले असावे, हे प्रभूच जाणे. सात जन्म हाच नवरा मिळावा म्हणून करणाऱ्या व्रतासारखे, सात जन्म हाच संप्रदाय, हेच गुरु मिळावे अशा व्रताची माहिती असली असती तर या जन्मी हे व्रत करून पुढच्या सात जन्मी देखील हाच संप्रदाय, हेच गुरु, हेच क्षेत्र मागून घेतले असते. कारण या एका क्षेत्राबद्दल मन इतकं आकर्षित आहे की हे सोडून जावे अशी भावना च मनाला पटत नाही. पण मग एक गोष्ट आठवते की इतके चांगले, संपूर्ण गुरु मिळाले असतांना दुसरा जन्म कशाला हवा, याच जन्मी मुक्त होऊयात की!
असो हा मनातला द्वंद्व तर चालतच राहील, आता लेखणीला विराम द्यायची वेळ आली.
एक प्रभू भक्त म्हणून तुम्हा सर्व बंधू – भगिनींना एकच सांगावेसे वाटते की अवश्य एकवेळेस माणिकनगरास भेट द्या. महाराजांनी सांगितल्याप्रमाणे खरे सुख कशात आहे हे अनुभवाल. तो प्रभू इतका दयाळू व सुरेख आहे की तुमचा उद्धार केल्याशिवाय तो तुमचा हात कधीच सोडणार नाही. आणि आमच्या प्रभूची सवय आहे त्याला “धरता येते पण सोडता कधीच येत नाही ” , मला अस वाटतं की – “माणिकनगर का दर्शन किए बिना जीवन की यात्रा अधूरी है।” कारण हे प्रभूचे क्षेत्र, वैभव, पाहण्यासाठी आकाश – पाताळातील लोक हजेरी लावतात मग तुम्ही पृथ्वी वर राहणाऱ्यांनी एकवेळेस हजेरी तर लावलीच पाहिजे.
हा लेख लिहिण्यामागचा एकच उद्देश आहे—माणिकनगरला जाऊन आपण फक्त सुख, आराम किंवा आनंद घेत नाही, तर त्या दिवसांत नकळत आपण प्रभू सेवेचे प्रशिक्षणही घेतो. आपण आपल्या गुरूंकडून भक्ती आणि सेवापद्धती शिकतो.
म्हणूनच माणिकनगर आमच्यासाठी केवळ सुखाचे माहेरघर नाही, तर आध्यात्मिक शिक्षणाचेही माहेरघर आहे.