पुरण संपलेच नाही

by Prathamesh Borade | May 1, 2026 | Uncategorized

माणिकनगरचा दरबार. जिथे सुवर्ण, रत्न आणि वैभवाचा लखलखाट असूनही अवधूत चिंतनाचा गारवा आहे. एकदा अशाच एका भव्य उत्सवाचा प्रसंग होता. हजारो भक्त लांबून प्रभूंच्या दर्शनाला आले होते. माणिकनगरच्या क्षेत्रात ‘भंडारा’ म्हणजे साक्षात अन्नपूर्णा अवतरणार होती. त्या दिवशी पंगतीला पुरणपोळीचा बेत ठरला. स्वयंपाकघरात मोठमोठी भांडी चढली होती. पोळ्यांचे ढीग लागण्यास सुरुवात झाली. पण जसजसा दुपारचा प्रहर जवळ येऊ लागला, तसतसा मुख्य आचाऱ्याच्या (स्वयंपाकी) कपाळावर घाम फुटू लागला. त्याने पाहिले की, पुरणाचे पात्र आता रिकामे होऊ लागले आहे आणि बाहेर तर भक्तांच्या रांगा वाढतच चालल्या आहेत. “इतक्या लोकांना आता पुरण पुरणार कसे? प्रभूंची आज्ञा तर सर्वांना तृप्त करण्याची आहे, पण हे संपले तर काय होईल?” या चिंतेने तो व्याकुळ झाला.

त्याच वेळी, साक्षात माणिक प्रभू महाराज हसत हसत स्वयंपाकघरात आले. त्यांच्या अंगावर जरीचे वस्त्र, कपाळावर केशर-कस्तुरीचा टिळा आणि डोळ्यांत अगाध करुणा! प्रभू भक्ताचा भाव ओळखून होते. त्यांनी विचारले, “का रे बाबा, काय झाले? इतका चिंतेत का?” स्वयंपाकी हात जोडून म्हणाला, “महाराज, पुरण संपत आले आहे. बाहेर हजारो लोक वाट पाहत आहेत. आता काय करू?”

प्रभूंनी मंद हास्य केले. त्यांनी त्या पुरणाच्या पात्राजवळ जाऊन आपल्या कोमल हातांनी त्याला स्पर्श केला. ते म्हणाले, “अरे, हा दत्ताचा दरबार आहे! इथे देणाऱ्याचे हात हजार आहेत, तिथे अन्नाची उणीव कशी भासेल? तू फक्त वाढायला सुरुवात कर. मागे वळून पाहू नकोस, डोळे मिटून दत्ताचे स्मरण कर आणि वाढत राहा!”

आणि काय आश्चर्य! त्या लहानशा पात्रातून पुरण काढायला सुरुवात झाली. एक पंगत झाली, दुसरी झाली, शंभर झाल्या, हजार झाल्या! पोळ्यांचे डोंगर उभे राहिले. फक्त माणिकनगरच नाही, तर आजूबाजूच्या हुमणाबाद, गडवंती आणि धुमनसूरसारख्या गावांतूनही लोक जेवायला आले. प्रत्येकाला भरपूर पुरण मिळाले, पण ते पात्र रिकामेच होईना! जणू काही त्या पात्रात साक्षात क्षीरसागर सामावला होता.

ही लीला तीन दिवस चालली! शेवटी जेव्हा सर्व लोक तृप्त झाले, तेव्हा प्रभू हसून म्हणाले, “आता हे पुरण विसर्जित करा, नाहीतर हे संपणार नाही.” जेव्हा ते पुरण नदीत विसर्जित केले गेले, तेव्हाच त्या लीलेची पूर्तता झाली.

प्रभूंची ही लीला आपल्याला थेट श्रीगुरुचरित्रातील ३८ व्या अध्यायाची आठवण करून देते. गाणगापूर क्षेत्री श्री नरसिंह सरस्वती स्वामी महाराजांनी अशाच प्रकारे भक्त भास्कर ब्राह्मणाचा उद्धार केला होता. भास्कर ब्राह्मणाने भक्तीपोटी केवळ तीन जणांचा स्वयंपाक केला होता, पण तिथे साक्षात स्वामींनी चार हजार लोकांना जेवणाचे आमंत्रण दिले. भास्कर घाबरला होता की माझी फजिती होईल. तिथेही श्रीगुरूंनी भास्करच्या भांडीवर आपले ‘झोळी’ टाकली (किंवा वस्त्राने झाकले) आणि आशीर्वाद दिला की, “वाढत राहा, संपणार नाही.”

माणिकनगरला पुरण अक्षय झाले, तर गाणगापूरला मूठभर अन्नाचे रूपांतर हजारो लोकांच्या मेजवानीत झाले. दोन्ही कथांमधील समान धागा म्हणजे ‘गुरूंवरचा विश्वास’. जेव्हा भक्त स्वतःचा तर्क आणि मर्यादा बाजूला ठेवतो, तेव्हा ‘अशक्य’ हे शब्द गुरुकृपेच्या प्रवाहापुढे टिकत नाहीत.

काळावर सत्ता अन् मृत्यूवर हुकूमत

by Prathamesh Borade | Apr 7, 2026 | Uncategorized

झळकें हे माणिकरत्न

by Prathamesh Borade | Jul 23, 2025 | Uncategorized

गुरूराया प्रभु माणिका । तुम्ही आर्त हांक ही ऐका ॥धृ॥

प्रभु दिसता भान हे हरले । माणिका तुझे रूप दिसले ।
भावविवश मन शमले । तारकसिद्ध पदीं नटले ।
प्रभु माझा श्रीगुरूदत्त ।
कूट चैतन्य साक्षीभूत ।
मी मीपणाचा प्रयत्न ।
झळकें हे माणिकरत्न ।
प्रभु माणिक सद्गुरू सखा । ज्ञानरूप मार्ताण्ड अनोखा ॥१॥

श्रीजी पाहा किती सजले । आपणचि आपणां सजले ।
चैतन्यरूप हे विरले । चैतन्यमयी ते झळकले ।
प्रभु श्री गुरू अवधूत ।
मधुमतीश्यामला दत्त ।
तत्पदी लागें मम् चित्त ।
नेत्र झाले पहा आरक्त ।
ज्ञान मजला नको काही । माणिका संगे मज नेई ॥२॥

गुरूराया प्रभु माणिका । तुम्ही आर्त हांक ही ऐका ॥धृ॥
ब्रह्म ब्रह्म म्हणता गेली । पुत्रा विशोक करूनि गेली ।
प्रभु नाही माझा नाही ।
प्रभु तुमचा नाही नाही ।
ब्रह्मस्थितीचा भेद नाही ।
सकलमतरहित तो नाही ।
चण्डिदासा नाकळे परिस्थिती । माणिका तुझी अंतर्स्थिती ॥३॥